HOÀN CẢNH LỊCH SỬ CỦA TRƯƠNG VĨNH KÝ

Nguyễn-Xuân Nghĩa:

Khi xét đoán tiền nhân, chúng ta nên tìm hiểu hoàn cảnh lịch sử vào thời đại của họ. Pétrus Trương Vĩnh Ký và Paulus Huỳnh Tịnh Của là hai trường hợp điển hình của các học giả và nhà báo đã có công khai phá cho văn hóa và ngôn ngữ nước nhà trong thế kỷ 19, nhưng vẫn là nạn nhân của nhiều phê phán cay nghiệt. May là họ không bị cộng sản chôn sống, như học giả và nhà báo Phạm Quỳnh vào thế kỷ 20... Ta có nên giải ảo hay không?...

DQAThái: Chào mừng khán giả và thông báo việc tổ chức buổi hội thảo về Pétrus Trương Vĩnh Ký tại báo Người-Việt ngày mùng tám Tháng 12 năm 2018 này. Nhân buổi hội thảo đó, ông Nghĩa có dự tính giải ảo gì về nhân vật Petrus Ký hay không?

NXN: - Chúng ta là hậu bối nên dễ phê phán tiền nhân nhờ mình tiếp nhận loại thông tin và kiến thức mà các bậc tiền bối chưa thể có. Do đó, xin hãy cẩn trọng, và nếu ít dốt hơn các cụ thì cũng đừng ngu quá lâu! Vì vậy mục giải ảo kỳ này xin được nói về hoàn cảnh lịch sử của Trương Vĩnh Ký, và nhiều vị khác. Đấy là một hoàn cảnh cực kỳ bi thương của nước Nam mà đời sau, là đời nay, chúng ta khó mường tượng ra được.    

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          

Thái 1: Ông Nghĩa rất thận trọng khi nêu vấn đề, và cứ đòi xác định nội dung, hay định nghĩa cùng với bối cảnh, nên xin hỏi ông về bối cảnh lịch sử ông gọi là bi thương của nước Nam, đó là từ thời nào, năm nào, đến thời nào, năm nào... 

NXN 1: - Vì thời lượng của chúng ta có hạn nên tôi xin thu hẹp vào vài dấu mốc thời gian. Cốt lõi là khi Pháp bắt đầu tấn công nước ta 160 năm trước, nhưng tôi tập trung vào giai đoạn 1862 cho tới khi chúng ta mất chủ quyền 135 năm trước, vào năm 1883. Giai đoạn ấy là khi ngôi sao Trương Vĩnh Ký xuất hiện, ông sinh năm 1837 và mất năm 1898 cách nay đúng 120 năm. Người Việt chúng ta nhớ ông là đúng! Nhất là khi mình nhìn ra ngoài xem Nhật Bản xử trí bài toán canh tân ra sao trong cùng thời đại. Ngày nay, khác biệt thế nào thì chúng ta đã thấy...

Thái 2: Ông nêu ra hoàn cảnh lịch sử bi thương của nước nhà vào thời kỳ đó, xin ông nói ra tình trạng bi thương này để thế hệ về sau có thể hiểu được.

NXN 2: - Chúng ta đi từ không gian hai chiều Nam-Bắc của văn hóa Việt Nam trong cả ngàn năm sau ngàn năm Bắc thuộc, qua không gian đa chiều khi nước ta tiếp cận với các nền văn hóa khác, nhất là từ Tây phương. Giai đoạn giao thời đó vừa kết thúc mấy trăm năm Trịnh-Nguyễn phân tranh và 30 năm nội chiến giữa nhà Tây Sơn với Nguyễn Ánh từ 1771 đến 1802. Trong giai đoạn quá dài đó, Đàng Trong hay Miền Nam còn có những vấn đề khi phải hội nhập nhiều sắc tộc hay thế lực khác. 

- Sau khi Nguyễn Ánh chiến thắng và lên ngôi là Hoàng Đế Gia Long, miền Nam đã phải thống nhất văn hóa, xã hội và kinh tế với các yếu tố Cao Miên, Xiêm La, tàn dư hay di dân từ Trung Quốc và tương đối thành công với tinh thần cởi mở của Đàng Trong mà sau này ta gọi là toàn cầu hóa - là chơi với mọi người trong tinh thần bình đẳng!

- Nhưng sau Gia Long, Minh Mạng và Thiệu Trị, thì triều Tự Đức bi thảm, thật ra bất tài bất lực so với các bậc tiên đế, lại gặp nội loạn vì các thế lực hoài Lê nổi dậy tại miền Bắc, từ Lê Duy Lương, Lê Duy Cự với Cao Bá Quát, tới các nhân vật xưng danh Lê Duy Minh. Đấy lại là lúc Pháp tấn công Nam Kỳ Lục Tỉnh là ba tỉnh miền Đông rồi ba tỉnh miền Tây trong giai đoạn 1862-1874. Khi đó rồi, một trí thức cực kỳ ái quốc sinh tại Bến Tre là Phan Thanh Giản đã phải giải quyết nhiều vấn đề quá sức mình tới độ quyên sinh rồi bị triều Tự Đức thất bại đem làm dê tế thần. Sau này, người cộng sản mê muội kết tội Phan Thanh Giản chẳng khác gì kết tội Petrus Ký. Họ có thể bớt dốt mà vẫn gian! Chúng ta nên giải ảo chuyện đó....

Thái 3: Chúng ta tiến dần vào đề mục giải ảo này, xin ông từng bước trình bày chuyện đó là gì.

NXN 3: - Trước hết, ta nên nhớ rằng vì không nắm vững địa dư hình thể nước ta nên Pháp tấn công miền Nam trước miền Bắc. Tại miền Nam, từ khi chiếm được Nam Kỳ Lục Tỉnh làm thuộc địa sau hai hiệp ước 1862 và 1874, chứ không là đất bảo hộ như miền Bắc và miền Trung, họ gặp vấn đề là cai trị bằng luật gì, theo ngôn ngữ nào? Chi tiết thứ hai nên nhớ, những người Pháp tiến hành việc xâm lược ban đầu đều là sĩ quan hải quân uyên bác, am hiểu tiếng Việt và tiếng Hán, như Louis Gabriel Galderec Aubaret hay Paul Louis Félix Philastre, rồi Jean Baptiste Eliacin Luro. Bài toán của họ là phải áp dụng luật lệ nào trên vùng đất phì nhiêu có nguồn lợi là lúa gạo? Nếu áp dụng luật lệ của ta, cụ thể từ Bộ Luật Gia Long ban hành năm 1812 thì cần các quan được triều đình Huế bổ nhiệm. Nhưng thành phần này lại rời Nam Kỳ lên hướng Bắc nên chẳng còn mấy ai... 

- Vì vậy, Aubaret là người trước tiên tìm đến người Việt, ông góp phần cho Phan Thanh Giản trong sứ bộ đi Pháp soạn ra hiệp ước 1862, rồi diễn giải luật thành lệ qua phiên dịch cho tầng lớp thư lại ở dưới áp dụng. Chính quyền Paris chẳng hiểu gì về luật lệ đó so với luật Pháp từ thời Napoléon cho nên sáng kiến của Aubaret bị bỏ. 

- Người kế tiếp là Philastre rút kinh nghiệm và cho rằng quan chức Pháp phải hiểu văn hóa và luật lệ Việt Nam chứ không nên đi ngược lại. Ông cho dịch luật lệ Việt Nam và hoàn thành văn kiện khá chi tiết vào năm 1875, với nhiều tham chiếu vào lời bình giải từ đời Minh, đời Thanh. Nhưng kết quả vẫn như thử nghiệm của Aubaret, là các sĩ quan trẻ của Pháp được đưa qua cai trị chẳng biết gì về văn hóa Nam Kỳ qua các văn kiện được thông dịch không đều tay. Người thứ ba là Jean Baptiste Luro (1837-1877) được mở trường đào tạo ra thông ngôn để hướng dẫn người Pháp từ mẫu quốc sang có thể hiểu được văn hóa và luật lệ Nam Kỳ. Giáo trình đào tạo là Việt ngữ, Hán ngữ và văn hóa lẫn hành chính của ta, nhưng dân Pháp thấy học quá khó, quá mệt nên trường bị đóng năm 1878 sau khi Luro qua đời. Đấy là lúc ta nhìn vào vai trò của Pétrus Trương Vĩnh Ký, người có hợp tác với trường thông ngôn của Luro.

Thái 4: Thưa ông, vai trò đó của Pétrus Ký là gì mà quan trọng như vậy?

NXN 4: - Y như Nguyễn Trường Tộ trước đó một thế hệ, Petrus Ký ý thức được trình độ lạc hậu của nước nhà và muốn mở mang dân trí từ dưới lên thay vì đi từ thiểu số khoa bảng từ trên xuống. Là người Công giáo, ban đầu còn muốn đi tu, ông có cơ hội ra nước ngoài học hỏi thiên hạ và biết nhiều ngôn ngữ, lẫn văn hóa của các nước, lại đã từng theo phái bộ Phan Thanh Giản qua Pháp năm 1863 nên mới nương theo nhu cầu của Pháp mà tiến hành ước mơ khai hóa dân mình. 

- Pétrus Ký cũng sớm thấy ra hai vấn đề: thứ nhất, vốn liếng văn hóa của dân ta được truyền đạt từ trên xuống bằng tiếng Hán tiếng Nôm, thứ hai, trong khi chữ quốc ngữ theo mẫu tự La Tinh lại trở thành phổ biến hơn. Ông bắt tay vào việc là không chỉ làm thông ngôn cho Pháp mà còn là nhà giáo dục cho dân Việt qua hai phương tiện mới là dạy học và làm báo. Tờ báo bằng quốc ngữ đầu tiên của ta là Gia Định Báo xuất bản năm 1865, do Trương Vĩnh Ký lập ra và Huỳnh Tịnh Của nối tiếp. Nói không cường điệu, đấy là một cuộc cách mạng văn hóa cho dân ta.

Thái 5: Ông vừa nói rằng Petrus Trương Vĩnh Ký đã nương theo nhu cầu cai trị của người Pháp mà tiến hành ước mơ khai hóa cho dân Việt. Phải chăng vì vậy mà ngày nay mới có người luận công và có người đòi luận tội Pétrus Ký?

NXN 5: - Nhìn lại hoàn cảnh lịch sử của tiền nhân, ta thấy ra nhiều cuộc tranh luận bất tận. Khi mà không gian văn hóa của dân ta chỉ có hai chiều Nam-Bắc, là Ta với Tầu, những người muốn giữ lấy hồn nước thì chủ trương dùng chữ Nôm thay chữ Hán. Đó là trường hợp của Quang Trung thời trước và Nguyễn Trường Tộ thời sau, dù có bị chê là nôm na mách qué hay thiếu văn hóa. Sau đấy, việc du nhập một nếp văn hóa khác từ Tây phương dẫn tới hai hiện tượng là tôn giáo và ngôn ngữ. Khác với tinh thần bao dung của dân ta giữa một trung tâm giao lưu của địa dư, cũng do hiện tượng tôi gọi là "tự Hán hóa", triều đình ở trên ban lệnh cấm đạo và đàn áp những ai theo Công giáo, chẳng khác gì việc các Nho thần bài bác và đả kích Phật giáo, nổi tiếng bất ngờ vào buổi giao thời là Cao Bá Quát!

- Như nhiều người đi trước, Petrus Ký sống giữa hai lằn đạn tôn giáo và chính trị, ông chọn giải pháp trường kỳ, không cho mình mà cho người dân, đó là vun bồi và phát triển văn hóa. Am hiểu nhiều ngôn ngữ, cả chục thứ tiếng, ông đi từ ngôn lên ngữ, từ cách nói lên cách viết vì thống nhất được cách viết là củng cố được hồn nước. Ông không theo Pháp vì bổng lộc và từ quan rất sớm để trở về văn hóa. 

Thái 6: Nhiều năm về trước, cũng trên mục giải ảo này, ông có nói đến hiện tượng các nhà xã hội học gọi là "sùng bái tầu hàng" - hay cargo cult - mà đả kích giới thông ngôn bịp bợm, với nhân vật tiêu biểu là Hồ Chí Minh. Ông nghĩ gì về nhà thông ngôn Trương Vĩnh Ký?

NXN 6: - Những người có cơ hội tiếp cận giữa hai nền văn hóa kỹ thuật khác biệt thường phải thủ vai thông ngôn. Ăn thua là thông ngôn của ai và cho ai? Hồ Chí Minh và nhiều người khác che giấu sự thật về thế giới bên ngoài để giữ thế độc quyền thông ngôn cho ngoại bang và tiếp tục triệt hạ dân trí ở trong nước bằng hiện tượng độc quyền chân lý, duy nhất chỉ mình ta có lý, nói khác là vào tù! 

- Petrus Ký lại khác, ông có lúc làm thông ngôn CỦA Pháp, nhưng CHO nước ta và mở mang dân trí CHO dân ta. Cuộc đời ông đã chứng minh điều ấy. Những người kế tiếp như Huỳnh Tịnh Của, Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ, Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh, Nhượng Tống đều thuộc loại đa văn hóa và đa năng với sở nguyện là khai sáng dân trí chứ không tắt đèn cho mọi người chìm trong bóng tối chỉ thấy con đom đóm là mặt trời! 

Thái 7: Ông Nghĩa vẫn có những ẩn dụ làm chúng ta bật cười rồi bật khóc! Xin ông có vài câu kết thúc tiết mục Giờ Giải Ảo kỳ này...

NXN 7: - Petrus Ký sáng chói vì tin vào dân tộc Việt Nam. Sự nghiệp thông ngôn hay phiên dịch của ông là những gì? Là nhằm trao lại cho hậu thế di sản văn hóa của tổ tiên, bằng chữ Hán chữ Nôm, sang một ngôn ngữ còn thô sơ là quốc ngữ. 

- Sở dĩ như vậy vì Trương Vĩnh Ký tin rằng dân ta có khả năng diễn đạt mọi cảm xúc, kinh nghiệm hay tư duy bằng chữ quốc ngữ. Nghĩ là làm, Petrus Ký không chỉ phiên dịch di sản lịch sử, văn học và đạo lý của dân tộc mà còn mở đường khai hóa về văn phạm, ngữ pháp và giáo dục bằng chữ quốc ngữ. Thế giới bác học có thể coi ông là bậc kỳ tài hiếm hoi, tôi nghĩ ông là một danh nhân đáng kính của Việt Nam. Những kẻ chửi ông chỉ là lũ trẻ ranh, đang lanh chanh với "cách mạng ngôn ngữ" của một thằng điên, háo danh và bất tài là Bùi Hiền! 

__

'Giờ Giải Ảo' 181129 (29 Tháng 11, 2018)