Chuyện "Thầy Mo"
Như mọi năm kể từ Thế chiến II, ngày 15 tháng Hai là ngày lễ lớn của một số thổ dân hải đảo tại xứ Vanuatu, mà thời Pháp được biết dưới tên là Nouvelles Hébrides ở miền Nam Thái Bình Dương, gần Nam Dương quần đảo (Indonesia).
Người dân này thuộc sắc tộc Nam đảo hay Melanesian, và đến ngày 15 tháng Hai thì một số tù trưởng làm lễ kỷ niệm sự xuất hiện của một vị Thượng đế hay Thiên sứ nào đó. Họ còn tôn vinh tên vị Thiên sứ ấy là John Frum và tổ chức rước lễ với đám thổ dân chân đất, mặc quân phục như lính Mỹ, vai đeo súng tre, có lưỡi lê bằng tre sơn đỏ, bước đều dưới lá cờ Mỹ, mà chỉ có một ngôi sao! Trên ngực, họ sơn ba chữ USA! Họ nói rằng vị Thiên sứ ấy có báo trước là sẽ quay trở về với nhiều phẩm vật kỳ diệu của một nền văn minh trù phú, như những gì mà người ta có thể ước mơ về một cõi thiên đàng.
Tìm hiểu kỹ, người ta biết là khi Thế chiến II bùng nổ trên Thái Bình Dương, nhiều phi cơ hay tầu chở hàng của quân đội Mỹ đã rớt hay ghé vào mấy hải đảo hoang sơ ấy. Vì không hiểu gì về thế giới bên ngoài, thổ dân địa phương cho đó là thần linh! Có lẽ, dân làng thấp thoáng thấy lính Mỹ và tưởng rằng đây là Thiên sứ Thiên thần gì từ trên trời hiện xuống bằng cái xe bốc lửa, hoặc từ các tầu hàng có những phẩm vật kỳ diệu của một nền văn minh khác.
Các bậc lãnh đạo trong làng, từ viên tù trưởng đến các thầy mo, thầy cúng hay thầy pháp gì cũng không hiểu luôn! Nhưng họ uyên bác thủ vai thông ngôn bằng tay, để trở thành người duy nhất đối thoại với sứ giả nhà trời! Và dân làng được hứa hẹn là sẽ có ngày thiên sứ quay lại, với một tầu hàng đầy nhóc của ngon vật lạ. Ngon như thức ăn đóng hộp. Lạ như một cái hộp có tiếng nói mà ta gọi là radio hay các chú bộ đội vào Nam ngày xưa gọi là "cái đài". Mỗi chú đeo một cái để ra vẻ văn minh.
Từ đấy, các nhà nhân chủng học nói đến hiện tượng "sùng bái tầu hàng", hay "cargo cult", là khi con người trong các xã hội lạc hậu và tự cô lập được tiếp xúc với một nền văn minh cao hơn, có hàng hóa kỹ thuật quá lạ và những hứa hẹn phồn vinh mà người ta không hiểu nổi và cứ ước mơ thôi.
Về sau, khái niệm "sùng bái tầu hàng" này cũng áp dụng cho mọi hiện tượng bắt chước ở ngọn mà không hiểu cái gốc, thậm chí cả hiện tượng khoa học giả tạo mà điển hình có thể là chuyện tủ lạnh chạy đầy đường ở Sàigon, hay dầu khí của ta tốt đến độ cứ hút lên và đổ vào xe là chạy liền mà chúng ta đã bị nghe sau 1975 ở trong Nam.
Thật ra đây là cái tội rất nặng của tầng lớp trung gian đi học lóm rồi lửa phỉnh thần dân thiểu hiểu biết!
Vì thế tôi xin từ chuyện "cargo cult" ấy của thiên hạ mà giải ảo về "hội chứng thầy mo"! Một loại thầy mo nổi tiếng nhất của nước ta trong thế kỷ 20 vừa rồi chính là Hồ Chí Minh!
Trong khu vực Đông Nam Á của chúng ta, việc dân xứ này giao tiếp với dân xứ khác thật ra đã có từ mấy chục ngàn năm rồi. Nhưng một số cộng đồng xã hội có thể bị cô lập với dòng giao lưu quốc tế vì vị trí địa dư cách trở, như các hải đảo ở nơi rất xa các luồng chuyển vận hàng hải. Thí dụ như ở vùng cực Nam Thái bình dương, giữa Úc Châu và xứ Nam Dương. Khi Thế chiến II bùng nổ tại Đông Á, các hải đội của Hoa Kỳ xuất hiện ở khắp nơi để đẩy lui sự bành trướng của Nhật Bản thì cơ hội giao tiếp xảy ra thường xuyên hơn và để lại nhiều ấn tượng phi phàm cho các thổ dân lạc loài trong các đảo hoang vu. Họ có thể biết đóng bè rồi theo gió mùa mà đi từ đảo này qua đảo khác. Nhưng, khi thấy chiến hạm và phi cơ Mỹ, bên trong có người da trắng, lại dùng các vật lạ mà họ chưa từng gặp bao giờ thì họ tin rằng đấy là thần sấm thần sét từ trên trời bước xuống.
Khi bắt đầu tiếp xúc thì các tù trưởng là lãnh đạo chính trị hay thầy mo - là lãnh đạo tôn giáo và "khoa học" theo kiểu suy nghĩ của họ - trở thành tay thông ngôn hiểu được bí quyết thần thông của thiên đế. Sự hiểu biết ấy cho các lãnh tụ này thêm quyền lực và họ bịp dân để che giấu sự thiểu hiểu biết của họ. Rồi hứa hẹn những chuyện hoảng tiều. Ngày nay, hơn 60 năm sau thì đa số thổ dân đã hiểu, nhưng vài nơi vẫn còn duy trì tín điều mê sảng ấy và hứa hẹn ngày Thiên sứ sẽ trở lại. Xứ Vanuatu có hòn đảo Tanna là nơi mà người dân vẫn tin là một vị Thiên sứ tên là John Frum nào đó sẽ quay trở lại với tầu chở hàng, bên trong có đầy vật lạ.
Khi tìm hiểu thì người Mỹ đời nay đoán ra là xưa kia có một tay tứ chiếng nào đó tới đảo Tanna và bịp dân về phép thần thông của anh ta. Sau đấy, các thầy mo hay tù trưởng lưu truyền tiếp những giai thoại thần bí về một vị Sứ giả nhà trời mà họ gọi là John Frum để nói về hai chuyện. Thứ nhất là đừng có nghe các ông cố đạo Kytô giáo tới dạy mình là phải một vợ một chồng, chứ không thể tiếp tục trò đa thê hay chung chạ như xưa. Thứ hai là nếu nghe lời thì Thiên sứ John Frum này sẽ quay lại hạ giới để cho họ rất nhiều phẩm vật của nhà trời! Nhiều hải đảo khác thì cũng có gặp các chiến binh Mỹ trong cuộc chiến trên Thái bình dương và rao truyền giai thoại tương tự về các đấng Thiên sứ sẽ giáng phàm với tầu hàng đầy nhóc của lạ!
Các nhà nghiên cứu dân tộc học hay tâm lý xã hội học mới gọi đó là hiện tượng "sùng bái tầu hàng."
Bây giờ từ một hiện tượng lịch sử - là chuyện có thật do sự cách ngỡ về không gian, địa dư - mà ta suy ra hiện tượng tâm lý xã hội thì ta phải thấy một hội chứng tâm lý của các xã hội tự cô lập với thế giới bên ngoài vì lý do văn hoá, chính trị. Đây là một hiện tượng thật ra rất phổ biến.
Thí dụ như trước khi tiếp xúc với Tây phương đang công nghiệp hoá vào thế kỷ 19, thì xã hội Việt Nam hay đa số dân Á Châu bị Hán hóa thật ra đã tự cô lập với thế giới bên ngoài. Bên trong, vua chúa hay đại thần, các quan thái sử, thái bốc - là kẻ đếm trăng sao, viết sử và coi bói để đoán chuyện cát hung cho triều đình - chỉ là tù trưởng và thầy mo thầy cúng trong các hải đảo hoang vu chưa tiếp xúc với bên ngoài. Họ có phản ứng sùng chuộng Thánh hiền phương Bắc, cấm đạo, kỳ thị văn hoá ngoại bang, coi thường khoa học và cô lập cả nước với thế giới bên ngoài để bảo vệ đặc quyền đặc lợi làm cho xứ sở lụn bại trong sự nghèo khốn và dốt nát.
Nói cho ngắn gọn thì đó là hiện tượng "đầu cơ kiến thức" của những kẻ hiểu biết có hạn mà duy trì quyền lực nhờ chánh sách ngu dân.
Trước đó cũng thế và sau này cũng vậy, ta đều thấy hiện tượng ngu dân, làm cho dân chúng bị trói vào những chân lý độc quyền của nhà nước, rồi một thiểu số hiểu biết lõm bõm từ bên ngoài thủ vai thông ngôn giữa Thượng đế hay Thánh hiền ở trên với thần dân u mê ở dưới để duy trì chế độ ngu dân này hầu trục lợi. Xa thì có chuyện Thánh hiền và trò Vương đạo của Trung Quốc. Gần thì có chuyện cách mạng vô sản đầy tính khoa học có thể xây dựng một thế giới đại đồng. Thí dụ như Liên Xô là nơi văn minh nhất, nơi mà trăng cũng còn sáng hơn mọi xứ khác, nơi mà người người làm theo năng ất nhưng lại hưởng theo nhu cầu vì Thánh hiền Karl Marx đã dạy như vậy. Nơi mà nền tái sản xuất mở rộng sẽ giúp cho mọi người đều có áo cơm miễn phí dưới sự quản lý anh minh của đảng và nhà nước!
Trong tinh thần ấy, khi là cán bộ của Đệ tam Quốc tế của Liên Xô hoặc tự khoe là đã tham gia Cách mạng Trung Quốc trong Đệ bát Lộ quân, Hồ Chí Minh tự khoác cho mình hào quang của quốc tế hay khoa học mà thực chất thì chỉ là một thầy mo lưu manh và láu cá đã hứa hẹn chuyện hoảng tiều mà gây ra biết bao tai họa cho dân tộc. Các đảng viên cộng sản chuyên về lý luận hay văn hoá tư tưởng rồi thêu dệt dông dài về tính ưu việt của chủ nghĩa cộng sản cũng là loại thầy mo hay là quan thái sử u mê thời trước. Họ có sự hiểu biết hạn chế về khoa học của nhân loại, nhưng giữ chặt quyền lực nhờ đi học lóm rồi đầu cơ kiến thức, kiểm soát thông tin, và phán xuống thần dân rằng việc này thì đúng, lẽ kia là sai để tiếp tục cai trị làm xã hội không tiến được.
Bây giờ, sau thời đổi mới, "hội chứng thầy mo" ấy vẫn còn khi có người đi Mỹ rồi về nói phét về những điều mập mờ mà họ thật ra cũng không biết hết để kiếm chút danh hão, chút lợi vặt bằng sự bịp bợm. Suy ra từ đó, chúng ta thấy ra nhiều trường hợp khôi hài lắm! Đi Las Vegas đánh bạc về cũng có thể thủ vai thầy mo! Khi có người nói với chúng ta rằng tôi đã gặp người Mỹ, họ nói thế này thế kia về chánh sách của họ thì có khi họ cũng chỉ là thầy mo. Vấn đề là chúng ta phải mở tung cái kiến thức mập mờ ấy để tự giải ảo và nhất là để dân mình không còn bị bưng bít thông tin mà nghe lời các tù trưởng hay thầy mo có gian ý. Chúng ta đã qua thế kỷ 21 rồi!
Trong lãnh vực truyền thông, chúng ta phải cố gắng giải tỏa sự hiểu lầm ấy bằng thông tin trong sáng minh bạch. Nhưng trước hết thì phải gây được sự chú ý để dẫn tới ý thức tự giải ảo. Nhẹ thì có trò lám dáng của vài ba nhà văn đã đi Tây hoặc chưa đi Tây mà vẫn cứ như Tây để thêu dệt ở trong Nam về thuyết hiện sinh, về Jean Paul Sartres. Thí dụ như khi các cụ của ta tiếp xúc với Tây phương và kể lại về nhiều vật lạ của Âu Châu, hội chứng thầy mo rất dễ xảy ra nếu ta không chịu đào sâu và tìm hiểu để giải ảo như Nguyễn Trường Tộ hay Nguyễn Lộ Trạch. Nhưng, khi ở trong triều mà các quan cũng lại coi thường vật lạ của văn minh kỹ thuật Tây phương, với lý do như Cao Bá Quát đã viết trong một bài biểu dâng lên vua Thiệu Trị, rằng bọn Tây dương không đáng sợ vì chúng không có Thánh hiền thì loại người như Cao Bá Quát này cũng chỉ là thầy mo!
Cái khác biệt là thời xưa không đầu cơ kiến thức trên xương máu dân tộc. Bọn thầy mo Cộng sản thì đầu cơ xương máu dân tộc cho cái kiến thức nông như chôn đĩa của họ!
Comments
Post a Comment