[Dù những chuyện dưới đây có độ khả tín chưa biết ở mức độ nào, nhưng tác giả là người đương thời với các sự kiện ấy, nên có thể cung cấp thêm dữ kiện cho những ai muốn tìm hiểu sự thật. Nguyễn Đính].
“Bật mí” vài điều…
Tác giả HLH
“Chợ Đông Hoa đem ra ngoài dại,
Cầu Tràng Tiền đúc lại xi mong”
(Ca dao)
Năm Thìn là năm con Rồng. Rồng hút nước, rồng bay lộn lung tung tạo thành gió, bão, lụt,… Vì vậy, hễ năm Thìn có bão thì bão lớn.
Trận bão năm Thìn 1904 thổi bay mất cầu Tràng Tiền, hồi ấy làm bằng gỗ. Sau trận bão đó, Tây cho đúc lại cầu Tràng Tiền bằng xi măng (xi-mong). Sau đó, cầu Tràng Tiền không còn bị bay nữa, chỉ bị sập, lần thứ nhất năm 1945, sập hai vài giữa, lần thứ hai, Mậu Thân năm 1968, cũng hai vài giữa. Cả hai lần, Việt Cộng là… tác giả. Họ giật sập cầu để…chạy khỏi Huế cho lẹ.
Dại là khu đất năm ở ngã ba sông Hương và sông Đào (Hàng Bè). Trước khi Tây đô hộ, chỗ ấy là “dại” [có sách ghi là giại] lính của Triều Đình. Sau khi Tây đô hộ rồi, lính tráng của triều đình… không cần nữa, – đã có lính Tây bảo vệ vua ta – nên dại nầy bỏ hoang. Cũng sau trận bão năm Thìn đó, chợ Đông Hoa – sau gọi trại là Đông Ba vì muốn tránh tên bà mẹ vua Thiệu Trị – ở phía ngoài cửa Đông Ba (Hoa) dời ra chỗ dại lính cũ.
Sau khi ông Ngô Đình Diệm làm thủ tướng – mới thủ tướng thôi, chưa lên ngôi tổng thống, thế chỗ quốc trưởng Bảo Đại – thì cầu Tràng Tiền không còn là tên là cầu Nguyễn Hoàng nữa – hình như do ông Thủ hiến Phan Văn Giáo đặt ra, năm 1953, sau khi cầu được dựng lại hai vài bị sập, và phố Ngã Giữa, cũng không còn là tên Gia Long. Phố nầy được đặt tên là Phan Bội Châu [nay là đường Phan Đăng Lưu], lãnh tụ tinh thần của “nhóm cụ Ngô”, và phố song song với nó, chạy dọc theo sông đào nói ở trên, tên cũ là Hàng Bè, đổi thành tên phố Huỳnh Thúc Kháng.
Trung tâm thị tứ Huế có 2 phố lớn. Một, phố lớn hơn hết, đặt tên là Trần Hưng Đạo, phố lớn thứ hai, được đặt tên là Phan Bội Châu. Tuy cụ Phan Bội Châu là “lãnh tụ tinh thần” của “nhóm cụ Ngô”, nhưng có lẽ nhóm nầy thuộc lịch sử, biết cụ Phan chưa thể bằng Đức Thánh Trần, nên nhường thánh Trần đứng ở phố lớn nhứt, không dám để cụ Phan trên đức Thánh Trần, chớ không dám để ngang nhau.
Phố Hàng Bè, cũng thời gian đổi tên phố Phan Bội Châu nói trên, được đổi tên thành đường Huỳnh Thúc Kháng. Trụ sở báo “Tiếng Dân”, tờ báo của cụ Huỳnh, nằm ở trên đường nầy. Mãi đến khoảng các năm 1956, 1957 Tòa soạn báo Tiếng Dân được trả lại cho “Học trò trong Quảng…” trở thành “Trụ sở Hội Đồng châu Quảng Nam.”
Phía trong cửa Đông Ba, đường Mai Thúc Loan, từ cửa vào tới “Ngã Tư Anh Danh” nay là ngã tư Mai Thúc Loan – Đinh Bộ Lĩnh [nay là Đinh Tiên Hoàng], ai gọi đó làm “xóm quan trường” hoặc gọi là “xóm cách mạng” đều được cả.
Trên quãng đường nầy, đầu xóm, – dãy trại, dãy thừa phái hay còn gọi là dãy nhà công chức, kể từ cửa Đông Ba vào thì có nhà ông Đỗ Mậu, nhà cụ huyện Ngô Khắc Trâm (kiến trúc sư), nhà vợ thứ hai cụ Võ Như Nguyện, nhà ông thi sĩ Đỗ Tấn, nhà bà Chương, tức bà Cẩm Tâm, người cùng dịch cuốn “Truyện Ngắn Quốc Tế” với ông Bửu Kế (chồng là ông Lê Bá Chương – tập kết ra Bắc), nhà thân phụ ông bác sĩ Bùi Xuân Uyên, nhà ông chú họ tôi là ông Huỳnh Hữu Hiến, nhà cụ Thị Ngô (còn gọi là cụ Hường Ngô – Trần Văn Ngô), người học trò niên khóa đầu tiên 1896-97 của trường Quốc Học, chú bác gì đó với ông Đoàn Khuê* (họ Trần, Trần Bá Khuê), nhà cô Hoắc Hương, đối diện với nhà ông bà nội bác sĩ Việt Cộng Đặng Thùy Trâm, và kế ngã tư nói trên là nhà “Mệ Sen”, nói cho đúng chữ là Công chúa (gì… Sen đó, tôi không rõ), con gái ông vua bị đày: Thành Thái. Nhà anh ông Lê Đức Anh** ở trong xóm Chợ Xép.
Mấy ông tôi kể ở trên, ngoại trừ cụ Thị Ngô, lớn tuổi hơn, còn như các ông kia tuổi tác hơn nhau không bao nhiêu, kẻ theo Việt Cộng, người theo Quốc Gia, là do tình cờ lịch sử, đều làm lớn hết, và có liên hệ ít nhiều đến lịch sử Việt Nam hồi bấy giờ.
Gần cửa Đông Ba nhứt, tại dãy trại, bên tay trái, từ cửa đi vào là nhà ông đại úy Đỗ Mậu***. Đại úy là kể theo loon lá [loon: quân hàm] trước khi cụ Ngô về chấp chánh. Trước 1945, ông đóng loon đội lính Khố Xanh. Ông theo “phò” cụ Ngô hồi đầu thập niên 1940, nên ông từng bị mật thám Tây bắt bỏ tù, sau cho ra khỏi lính. Ông là “đồng chí” theo cụ Ngô với ông chú họ tôi là ông Huỳnh Hữu Hiến nên hai ông thường lui tới chuyện trò với nhau chơi. Hai ông cùng giỏi chữ Nho, nhưng ông Đỗ Mậu chỉ giỏi tử vi, còn ông chú tôi thì “rất hay chữ”.
Tôi biết như vậy là vì khi ông Phan Văn Dật, thi sĩ, về dạy ở viện Hán Học Huế cùng với cụ Võ Như Nguyện, thỉnh thoảng ông Phan Văn Dật biểu sinh viên ra gặp ông chú tôi để hỏi thêm. Người ta gọi ông “hay chữ” bởi vì ông thuộc làu tất cả các nghĩa của chữ Nho, giải thích cho sinh viên rất rõ ràng. Có người cũng gọi ông bằng thầy, như gọi thầy đồ Nho vậy.
Nhìn chung, hầu hết những người theo cụ Ngô khi cụ chưa chấp chánh, không mấy ai còn dính dấp tới gia đình họ Ngô nầy sau khi ông Ngô Đình Diệm làm tổng thống mấy năm.
Lý do, một số thì nghĩ ràng “Chim hết bỏ ná, hết cá quăng nơm” nên họ tự động thối lui. Có thể họ còn cảm tình với cụ Ngô đấy, cũng không ngán cậu Cẩn bao nhiêu, dù gì thì cậu cũng là người biết nghe, có thủy có chung, nhưng với ông Nhu, đức cha thì người ta sợ lắm, ngán lắm. Người ta sợ ông Nhu thủ đoạn, ghét ông ta khinh người. Họ biết ông Nhu không ưa họ, chi bằng “về” trước là hơn.
Ông Nhu có “băng” của ông, là các ông Nguyễn Hữu Châu, Nguyễn Đình Thuần, Trần Trung Dung, Lâm Lễ Trinh, đều là trí thức, đại trí thức, khoa bảng đầy mình, từng ở trong nhóm “Xã Hội” (Tờ báo của ông Nhu). Nhóm “theo cụ Ngô”, cao lắm chỉ có tú tài, gốc Khố Xanh, Khố Đỏ. Tuy nhiên, theo tôi thấy, nhóm sau “ưu việt” hơn, ít ra là không tham quyền, biết tiến biết thoái, nhất là có tư cách hơn, ngoại trừ ông Đỗ Mậu.
Ông Mậu đeo sát cụ Ngô, nhờ cụ Ngô che chở, tới ngày đảo chánh, ông Mậu còn làm giám đốc Nha An Ninh Quân Đội, nên dễ phản cụ, và phản thật, nên anh em ông Diệm khó toàn mạng.
Ông Nhu không ưa ông Mậu vì gì? Rõ nhất là vì việc ông Mậu “xin” lên tướng. Ông Diệm thì “ừ”, ông Nhu không những đã nói “non” [không] (tiếng Pháp) mà còn chê:
– “Gốc đội Khố Xanh, làm đại tá là được rồi. Lên tướng Võ Nguyên Giáp nó cười cho.”
Ông đại tá Đỗ Mậu rất hận ông cố vấn Ngô Đình Nhu vì thái độ và câu nói của ông Nhu. Việc ông Mậu hăng hái tham gia, móc nối lật đổ anh em ông Diệm, không lý nào lại không do cái tâm lý (hận ông Nhu) ấy mà ra?
Theo HLH.
Nguyễn Đính lược trích, biên tập và phụ chú trong dấu […]
* Đoàn Khuê (1923-1999), Đại tướng QĐNDVN, nguyên Bộ trưởng Quốc phòng Việt Nam (1991-1997).
** Lê Đức Anh (1920-2019), Đại tướng QĐNDVN, nguyên Chủ tịch nước CHXHCN Việt Nam (1992-1997).
*** Đỗ Mậu (1917-2002), Thiếu tướng QĐVNCH, cựu Phó Thủ tướng VNCH (2/1964-9/1964).
Ảnh: Phố Đông Ba - Huế những năm đầu thế kỷ XX.
¤¤¤¤¤
NĐK
Comments
Post a Comment