NHÌN LẠI TRĂM NĂM…
(250210 – Năm 2025 Tháng Hai, ngày 10)
Như đã hẹn, tôi xin được trình bày một cách tóm lược các nan đề của
dân ta trong trăm năm qua. Tính cho đến nay, khái niệm 'trăm năm' cho
dễ nhớ khởi đi từ quãng 1924 – 1925… dù có thể dung dị nghĩ đến nhiều
biến cố trước đó.
Bắt đầu, xin nói về cái tôi đáng ghét.
Bà nội tôi tên Bùi Thị Ninh, sinh năm 1900, là một trong mấy người con
gái của nhà cách mạng Bùi Xuân Phái trong phong trào Đông Du do Phan
Bội Châu khởi xướng. Cụ Bùi Xuân Phái phụ trách việc kiếm tiền cho
phong trào gửi giới trẻ đi du học bên Nhật. Cụ khai thác mỏ than đá lộ
thiên tại Hòn Gai và mất khá trẻ, mới hơn 30 tuổi về bệnh phổi, có lẽ
do ô nhiễm vì bụi than. Chí lớn của ông ngoại (cụ Bùi Xuân Phái) có
thể ảnh hưởng đến tư duy của thân phụ tôi, kỹ sư công chánh sau này
chuyên về xây cất phi đạo cho máy bay, rồi xa lộ, cầu cống, v.v…
Theo đúng tinh thần xa xưa, bà nội tôi "gánh vác giang sơn nhà chồng'
và thuộc hết gia phả bên họ Nguyễn - Xuân gốc từ Hưng Yên. Cụ nhắc lại
lời tổ tiên, một vị quan võ khét tiếng về cầm quân từ đời Lê: nên
tránh binh đao mới dễ có con trai nối dõi tông đường! Sau này, khi tự
học chữ Hán để xem lại tử vi và kinh dịch vì thấy quái lạ, tôi còn
hoài nghi về phép "tứ tự" của mình (bốn chữ về năm, tháng, ngày, giờ
sinh) lại ứng vào quẻ "Địa Thủy Sư" (sư là… quân đội); ngồi hào Cửu
Nhị: "Tại sư trung cát, vô cữu, vương tam tích mệnh". Có nghĩa 'Ở
trong quân, giữ đức trung thì tốt, không có lỗi, ba lần vua ra lệnh'.
Tôi phải luận đại: chữ sư có thể là đám đông, chứ tôi chưa hề ở trong
quân ngũ, và luận tiếp rằng đấu tranh khác với chiến tranh!
Xin nói thêm, bà nội sùng đạo Phật, và khá tiến bộ vì cụ đọc báo hàng
ngày. Có lần cha mẹ tôi kể lại với sự khâm phục: Khi đọc nhật trình
thấy tin về việc Hồ Chí Minh thỏa thuận với Thực dân Pháp, cụ gỡ kính,
giập tờ báo mà than: "Thế này là Cụ Hồ bán nước rồi!" Bà nội tôi mất
vì ung thư, tôi là cháu đích tôn, ở cùng phòng với cụ đến cuối. Và
biết là bệnh hành rất đau mà cụ không hề than thở, chỉ tụng kinh trong
căn phòng đầy mùi dầu gió xanh…
Vì cha mẹ cho học chương trình Pháp từ nhỏ, và Việt ngữ là ngoại ngữ
hai sau Anh ngữ, tôi ra sức đọc sách báo để bù vào nỗi thiệt thòi ngôn
ngữ của mình, và tìm đọc nhiều nhất là về lịch sử. Nhờ vậy mà có tiếng
ngỗ nghịch vì hay cãi lời thầy Tây, còn dám chê Jean Jacques Rousseau
là tầm bậy: lý luận sai trái của ông ta dẫn đến nhân vật Robespierre,
kẻ lê máy chém giết người đầy đường trong cuộc Cách mạng Pháp và sau
này người cộng sản cũng xài lập luận đó!...
Nói về lịch sử, tôi khâm phục hai bậc kỳ tài của dân tộc về cả thơ văn
lẫn tư tưởng và công đức, là Nguyễn Trãi và Ngô Thì Nhậm. Và đau buồn
là cả hai đều chết thảm, trong tay người Việt. Nhân vật thứ ba là một
người tôi có gặp, và khâm phục, rồi cũng chết thảm trong tay người
Việt.
Đó là ông Hoàng Cơ Minh!
Sau khi được Chính quyền Pháp can thiệp từ 1977 để thoát khỏi chế độ
cộng sản vào cuối năm 1979, tôi làm việc tại Paris ở bên Pháp. Mục
tiêu là trả hết nợ nần trong mấy năm chứng kiến việc xây dựng xã hội
chủ nghĩa bằng cải tạo là xóa hết những gì không thuộc chủ nghĩa xã
hội, năm 1983 tôi mới đoàn tụ gia đình đã định cư tại Mỹ từ 1975.
Những gì chứng kiến trong thực tế, tôi hết là kẻ 'chống cộng' trên lý
thuyết vì hiểu rõ sự vận hành của chế độ và hậu quả lâu dài về văn hóa
giáo dục.
Nhưng tôi cũng hiểu rõ nước Mỹ hơn xưa!
Năm 1969, từng là Chủ tịch Tổng hội Sinh viên Việt Nam tại Paris, tôi
khét tiếng du đãng vì ưa tranh luận với cộng sản Pháp, tới khi họ đuối
lý thì tranh luận bằng tay, rồi bò bốn chân xuống sàn vì gặp phải tên
cô hồn! Vậy mà năm đó, tôi có viết trên báo Sinh Viên của Tổng hội,
rằng Hoa Kỳ thể nào cũng thua vì phương cách lâm chiến của họ. Tức là
miền Nam có thể mất vào tay cộng sản và cả nước sẽ trở thành chư hầu
của Trung Quốc.
Tôi còn nhớ, khi đó Đại sứ Phạm Đăng Lâm trong phái đoàn thương thuyết
tại Paris có thắc mắc: "anh là sinh viên quốc gia mà tại sao lại viết
như vậy?" Tôi có giải thích, tất nhiên là không đủ thuyết phục. Và dù
nghĩ như vậy, năm 1971 tôi vẫn trở về Sàigòn làm việc cho chính phủ
trong lãnh vực ngân hàng rồi kinh tế tài chánh.
Năm 1984, tại San Francisco, tôi có nghe nói đến mặt trận của Phó Đề
đốc Hoàng Cơ Minh mới được thành lập. Một người bạn vong niên (tức là
lớn tuổi hơn tôi) tôi rất kính trọng là Đại tá Hải quân Trần Thanh
Điền - xưa kia cầm đầu dàn cận vệ của Tổng thống – có cho tôi biết:
Tụi Mỹ nhờ ông Minh lo một số việc như tìm thêm tin tức về chiến minh
Mỹ bị mất tích và theo dõi việc phân phối ma túy tại Thái Lan. Ông
Minh lại nhân đó đi làm kháng chiến.
Đại tá Điền hơi ngạc nhiên khi thấy phản ứng của tôi: "Ông vừa cho tôi
lý do tìm hiểu và có thể hợp tác với ông Minh dù tôi chưa khi nào là
quân nhân!" Lý do là từ mấy chục năm qua mới có người quyết định về
việc làm cho đất nước mà không xin phép người Mỹ!
Sau này, tổ chức Mặt trận có nhờ hai người bạn chí thiết của tôi là
giáo sư Nguyễn Ngọc Bích và nhà ngoại giao Phạm Dương Hiển mời tôi qua
miền Đông giúp Mặt trận một số việc. Tôi nhận lời và góp phần tổ chức
Đại hội Chính Nghĩa vào Tháng Tư 1984 tại Virginia, gần thủ đô Hoa Kỳ.
Tôi tích cực tham dự việc tổ chức đó dù chưa hề là đoàn viên của Mặt
trận hay của Phong trào Quốc gia Yểm trợ Kháng chiến do cụ Phạm Ngọc
Lũy là Chủ tịch. Tôi sống trong nhà của cụ, ăn ngủ thất thường nhưng
thấy mình làm điều có ích như đã mơ ước khi tới Paris cuối năm 1979!
Trong Đại hội Chính Nghĩa, tôi ngồi thật xa ở dưới, bên Đại sứ Bùi
Diễm và mấy người bạn khác. Tôi không hề bén mảng trước khán đài hay
bên phái đoàn của ông Hoàng Cơ Minh, từ Đông Nam Á qua Los Angeles rồi
chủ tọa Đại hội. Sau Đại hội tôi mới gặp ông, khi hai người ngồi bệt
dưới đất, trong nhà cụ Lũy. Dĩ nhiên, ông Minh biết phần đóng góp của
tôi, kể cả "bài hịch" Dựng Cờ Chính Nghĩa nên mới hàn huyên rất lâu
như vậy.
Và câu hỏi đầu tiên của tôi với ông Hoàng Cơ Minh là 'Thưa ông, ông có
nghĩ cố gắng của ông sẽ thành công, và khi đó ông sẽ làm gì?'
Câu trả lời của ông Minh đã thay đổi cuộc đời của tôi: "Tôi không nghĩ
rằng đời mình đã thấy nước nhà thoát khỏi ách cộng sản. Nhưng thà tôi
chết trong rừng như một tên thảo khấu còn hơn là làm chuyên gia cho
người ngoại quốc ở bên ngoài".
Tôi bậy dậy vái ông và nói ngay: "Ông không nên nói ta có 10 ngàn quân
trong chiến khu. Dù ông chỉ có hai người, tôi vẫn theo ông đến cùng."
Và lần cuối tôi chia tay ông Minh là trong nhà tôi, tại San Francisco
ngày bảy Tháng Bảy, 1987. Đến Tháng 10 thì đài phát thanh Vientiane
của Lào nói rằng họ đã theo dõi và hạ sát đoàn quân phiến loạn của
Hoàng Cơ Minh. Ông chết trong tay lực lượng của Hà Nội!
Nhưng tại sao tôi lại nhắc đến Nguyễn Trãi và Ngô Thì Nhậm trước khi
nói đến Hoàng Cơ Minh?
Khi là đoàn viên Mặt Trận trong vai trò Vụ trưởng vụ Tuyên Vận, tôi có
phụ trách tờ báo Kháng Chiến, và còn viết truyện dã sử trong tinh thần
vận động. Có một truyện ngắn tôi viết về Phan Đình Phùng (1847-1796)
với lời phê về khẩu hiệu "Bình Tây Sát Tả" của cụ. Chống thực dân Pháp
là đúng, chứ Sát Tả, giết người theo đạo Công giáo là thất cách vì coi
họ như tay sai của Tây. Dân Công giáo cũng có người yêu nước. Vì vậy
mà chiến khu của quan Đình Nguyên có đầy làng xã theo đạo ở chunh
quanh, ông bị bao vây và cô lập, thiếu lương thực và thuốc men thì sẽ
thua…
Độc giả duy nhất phản ứng với truyện ngắn đó là người ở rất xa, gõ
trên giấy bản thô kệch: ông Hoàng Cơ Minh! Khi gặp nhau, ông cám ơn về
lời cảnh giác đó trong truyện và hẹn là trong hai năm thì sẽ áp dụng
chủ trương mới, khi hoàn cảnh Việt Nam cũng đã thay đổi.
Ông không kịp thi hành thì đã hy sinh. Nhưng tôi không hề quên hình
ảnh của ông, vai đã liệt một phần mà vẫn lên đường.
Gia đình tôi không hề biết chuyện này, chỉ buồn là tôi đã được giới
thiệu vào Stanford mà lại bỏ tất cả theo kháng chiến…
Tôi không thể không biết đất nước đã có bao người hy sinh. Tôi chỉ có
thể tự hỏi, vì sao dân ta lại thất bại khi nền độc lập chưa có mà việc
canh tân theo kịp các lân bang vẫn chưa thành…
(250210 – Năm 2025 Tháng Hai, ngày 10)
Như đã hẹn, tôi xin được trình bày một cách tóm lược các nan đề của
dân ta trong trăm năm qua. Tính cho đến nay, khái niệm 'trăm năm' cho
dễ nhớ khởi đi từ quãng 1924 – 1925… dù có thể dung dị nghĩ đến nhiều
biến cố trước đó.
Bắt đầu, xin nói về cái tôi đáng ghét.
Bà nội tôi tên Bùi Thị Ninh, sinh năm 1900, là một trong mấy người con
gái của nhà cách mạng Bùi Xuân Phái trong phong trào Đông Du do Phan
Bội Châu khởi xướng. Cụ Bùi Xuân Phái phụ trách việc kiếm tiền cho
phong trào gửi giới trẻ đi du học bên Nhật. Cụ khai thác mỏ than đá lộ
thiên tại Hòn Gai và mất khá trẻ, mới hơn 30 tuổi về bệnh phổi, có lẽ
do ô nhiễm vì bụi than. Chí lớn của ông ngoại (cụ Bùi Xuân Phái) có
thể ảnh hưởng đến tư duy của thân phụ tôi, kỹ sư công chánh sau này
chuyên về xây cất phi đạo cho máy bay, rồi xa lộ, cầu cống, v.v…
Theo đúng tinh thần xa xưa, bà nội tôi "gánh vác giang sơn nhà chồng'
và thuộc hết gia phả bên họ Nguyễn - Xuân gốc từ Hưng Yên. Cụ nhắc lại
lời tổ tiên, một vị quan võ khét tiếng về cầm quân từ đời Lê: nên
tránh binh đao mới dễ có con trai nối dõi tông đường! Sau này, khi tự
học chữ Hán để xem lại tử vi và kinh dịch vì thấy quái lạ, tôi còn
hoài nghi về phép "tứ tự" của mình (bốn chữ về năm, tháng, ngày, giờ
sinh) lại ứng vào quẻ "Địa Thủy Sư" (sư là… quân đội); ngồi hào Cửu
Nhị: "Tại sư trung cát, vô cữu, vương tam tích mệnh". Có nghĩa 'Ở
trong quân, giữ đức trung thì tốt, không có lỗi, ba lần vua ra lệnh'.
Tôi phải luận đại: chữ sư có thể là đám đông, chứ tôi chưa hề ở trong
quân ngũ, và luận tiếp rằng đấu tranh khác với chiến tranh!
Xin nói thêm, bà nội sùng đạo Phật, và khá tiến bộ vì cụ đọc báo hàng
ngày. Có lần cha mẹ tôi kể lại với sự khâm phục: Khi đọc nhật trình
thấy tin về việc Hồ Chí Minh thỏa thuận với Thực dân Pháp, cụ gỡ kính,
giập tờ báo mà than: "Thế này là Cụ Hồ bán nước rồi!" Bà nội tôi mất
vì ung thư, tôi là cháu đích tôn, ở cùng phòng với cụ đến cuối. Và
biết là bệnh hành rất đau mà cụ không hề than thở, chỉ tụng kinh trong
căn phòng đầy mùi dầu gió xanh…
Vì cha mẹ cho học chương trình Pháp từ nhỏ, và Việt ngữ là ngoại ngữ
hai sau Anh ngữ, tôi ra sức đọc sách báo để bù vào nỗi thiệt thòi ngôn
ngữ của mình, và tìm đọc nhiều nhất là về lịch sử. Nhờ vậy mà có tiếng
ngỗ nghịch vì hay cãi lời thầy Tây, còn dám chê Jean Jacques Rousseau
là tầm bậy: lý luận sai trái của ông ta dẫn đến nhân vật Robespierre,
kẻ lê máy chém giết người đầy đường trong cuộc Cách mạng Pháp và sau
này người cộng sản cũng xài lập luận đó!...
Nói về lịch sử, tôi khâm phục hai bậc kỳ tài của dân tộc về cả thơ văn
lẫn tư tưởng và công đức, là Nguyễn Trãi và Ngô Thì Nhậm. Và đau buồn
là cả hai đều chết thảm, trong tay người Việt. Nhân vật thứ ba là một
người tôi có gặp, và khâm phục, rồi cũng chết thảm trong tay người
Việt.
Đó là ông Hoàng Cơ Minh!
Sau khi được Chính quyền Pháp can thiệp từ 1977 để thoát khỏi chế độ
cộng sản vào cuối năm 1979, tôi làm việc tại Paris ở bên Pháp. Mục
tiêu là trả hết nợ nần trong mấy năm chứng kiến việc xây dựng xã hội
chủ nghĩa bằng cải tạo là xóa hết những gì không thuộc chủ nghĩa xã
hội, năm 1983 tôi mới đoàn tụ gia đình đã định cư tại Mỹ từ 1975.
Những gì chứng kiến trong thực tế, tôi hết là kẻ 'chống cộng' trên lý
thuyết vì hiểu rõ sự vận hành của chế độ và hậu quả lâu dài về văn hóa
giáo dục.
Nhưng tôi cũng hiểu rõ nước Mỹ hơn xưa!
Năm 1969, từng là Chủ tịch Tổng hội Sinh viên Việt Nam tại Paris, tôi
khét tiếng du đãng vì ưa tranh luận với cộng sản Pháp, tới khi họ đuối
lý thì tranh luận bằng tay, rồi bò bốn chân xuống sàn vì gặp phải tên
cô hồn! Vậy mà năm đó, tôi có viết trên báo Sinh Viên của Tổng hội,
rằng Hoa Kỳ thể nào cũng thua vì phương cách lâm chiến của họ. Tức là
miền Nam có thể mất vào tay cộng sản và cả nước sẽ trở thành chư hầu
của Trung Quốc.
Tôi còn nhớ, khi đó Đại sứ Phạm Đăng Lâm trong phái đoàn thương thuyết
tại Paris có thắc mắc: "anh là sinh viên quốc gia mà tại sao lại viết
như vậy?" Tôi có giải thích, tất nhiên là không đủ thuyết phục. Và dù
nghĩ như vậy, năm 1971 tôi vẫn trở về Sàigòn làm việc cho chính phủ
trong lãnh vực ngân hàng rồi kinh tế tài chánh.
Năm 1984, tại San Francisco, tôi có nghe nói đến mặt trận của Phó Đề
đốc Hoàng Cơ Minh mới được thành lập. Một người bạn vong niên (tức là
lớn tuổi hơn tôi) tôi rất kính trọng là Đại tá Hải quân Trần Thanh
Điền - xưa kia cầm đầu dàn cận vệ của Tổng thống – có cho tôi biết:
Tụi Mỹ nhờ ông Minh lo một số việc như tìm thêm tin tức về chiến minh
Mỹ bị mất tích và theo dõi việc phân phối ma túy tại Thái Lan. Ông
Minh lại nhân đó đi làm kháng chiến.
Đại tá Điền hơi ngạc nhiên khi thấy phản ứng của tôi: "Ông vừa cho tôi
lý do tìm hiểu và có thể hợp tác với ông Minh dù tôi chưa khi nào là
quân nhân!" Lý do là từ mấy chục năm qua mới có người quyết định về
việc làm cho đất nước mà không xin phép người Mỹ!
Sau này, tổ chức Mặt trận có nhờ hai người bạn chí thiết của tôi là
giáo sư Nguyễn Ngọc Bích và nhà ngoại giao Phạm Dương Hiển mời tôi qua
miền Đông giúp Mặt trận một số việc. Tôi nhận lời và góp phần tổ chức
Đại hội Chính Nghĩa vào Tháng Tư 1984 tại Virginia, gần thủ đô Hoa Kỳ.
Tôi tích cực tham dự việc tổ chức đó dù chưa hề là đoàn viên của Mặt
trận hay của Phong trào Quốc gia Yểm trợ Kháng chiến do cụ Phạm Ngọc
Lũy là Chủ tịch. Tôi sống trong nhà của cụ, ăn ngủ thất thường nhưng
thấy mình làm điều có ích như đã mơ ước khi tới Paris cuối năm 1979!
Trong Đại hội Chính Nghĩa, tôi ngồi thật xa ở dưới, bên Đại sứ Bùi
Diễm và mấy người bạn khác. Tôi không hề bén mảng trước khán đài hay
bên phái đoàn của ông Hoàng Cơ Minh, từ Đông Nam Á qua Los Angeles rồi
chủ tọa Đại hội. Sau Đại hội tôi mới gặp ông, khi hai người ngồi bệt
dưới đất, trong nhà cụ Lũy. Dĩ nhiên, ông Minh biết phần đóng góp của
tôi, kể cả "bài hịch" Dựng Cờ Chính Nghĩa nên mới hàn huyên rất lâu
như vậy.
Và câu hỏi đầu tiên của tôi với ông Hoàng Cơ Minh là 'Thưa ông, ông có
nghĩ cố gắng của ông sẽ thành công, và khi đó ông sẽ làm gì?'
Câu trả lời của ông Minh đã thay đổi cuộc đời của tôi: "Tôi không nghĩ
rằng đời mình đã thấy nước nhà thoát khỏi ách cộng sản. Nhưng thà tôi
chết trong rừng như một tên thảo khấu còn hơn là làm chuyên gia cho
người ngoại quốc ở bên ngoài".
Tôi bậy dậy vái ông và nói ngay: "Ông không nên nói ta có 10 ngàn quân
trong chiến khu. Dù ông chỉ có hai người, tôi vẫn theo ông đến cùng."
Và lần cuối tôi chia tay ông Minh là trong nhà tôi, tại San Francisco
ngày bảy Tháng Bảy, 1987. Đến Tháng 10 thì đài phát thanh Vientiane
của Lào nói rằng họ đã theo dõi và hạ sát đoàn quân phiến loạn của
Hoàng Cơ Minh. Ông chết trong tay lực lượng của Hà Nội!
Nhưng tại sao tôi lại nhắc đến Nguyễn Trãi và Ngô Thì Nhậm trước khi
nói đến Hoàng Cơ Minh?
Khi là đoàn viên Mặt Trận trong vai trò Vụ trưởng vụ Tuyên Vận, tôi có
phụ trách tờ báo Kháng Chiến, và còn viết truyện dã sử trong tinh thần
vận động. Có một truyện ngắn tôi viết về Phan Đình Phùng (1847-1796)
với lời phê về khẩu hiệu "Bình Tây Sát Tả" của cụ. Chống thực dân Pháp
là đúng, chứ Sát Tả, giết người theo đạo Công giáo là thất cách vì coi
họ như tay sai của Tây. Dân Công giáo cũng có người yêu nước. Vì vậy
mà chiến khu của quan Đình Nguyên có đầy làng xã theo đạo ở chunh
quanh, ông bị bao vây và cô lập, thiếu lương thực và thuốc men thì sẽ
thua…
Độc giả duy nhất phản ứng với truyện ngắn đó là người ở rất xa, gõ
trên giấy bản thô kệch: ông Hoàng Cơ Minh! Khi gặp nhau, ông cám ơn về
lời cảnh giác đó trong truyện và hẹn là trong hai năm thì sẽ áp dụng
chủ trương mới, khi hoàn cảnh Việt Nam cũng đã thay đổi.
Ông không kịp thi hành thì đã hy sinh. Nhưng tôi không hề quên hình
ảnh của ông, vai đã liệt một phần mà vẫn lên đường.
Gia đình tôi không hề biết chuyện này, chỉ buồn là tôi đã được giới
thiệu vào Stanford mà lại bỏ tất cả theo kháng chiến…
Tôi không thể không biết đất nước đã có bao người hy sinh. Tôi chỉ có
thể tự hỏi, vì sao dân ta lại thất bại khi nền độc lập chưa có mà việc
canh tân theo kịp các lân bang vẫn chưa thành…
Comments
Post a Comment