Mạc Hà Tiên

Vì sao họ Mạc Hà Tiên bị thất sủng dưới triều vua Minh Mạng?

Xứ Hà Tiên hồi xưa như một tiểu quốc ở biển tây rất giàu có dưới quyền của một người gốc Quảng Đông là Mạc Cửu 

Mạc Cửu (Mạc Kính Cửu) (1655-1735) là một người có tầm nhìn chiến lược ,giỏi kiếm tiền mà cũng giỏi làm chánh trị 

Năm 1708 trước sự thèm thuồng cướp bóc của Xiêm La Mạc Cửu cho quân sư,sứ giả ra Phú Xuân thưa chuyện  với Chúa Nguyễn Phúc Chu.

Năm 1714, Mạc Cửu xin làm tôi của chúa Nguyễn và được phong chức tổng binh cai trị đất Căn Khẩu

Năm 1724, Mạc Cửu dâng luôn toàn bộ đất đai  Hà Tiên và được phong làm đô đốc cai trị lãnh thổ Hà Tiên lúc này thuộc Long Hồ dinh.

Chúa Nguyễn đặc biệt trọng vọng nhà Mạc Hà Tiên ,lúc đó có Trần Thượng Xuyên ở Biên Hòa và Dương Ngạn Địch ở Mỹ Tho –nhưng hai nhóm này hình như không được như họ Mạc về sự " trọng thị tột đỉnh" 

Thí dụ như chuyện chúa Nguyễn Phúc Chu  tách họ Mạc Hà Tiên ra chữ Mạc 莫 thông thường 

Chúa cho thêm bộ "ấp"阝 vào chữ 莫 Mạc thành chữ Mạc 鄚 Hà Tiên cao quý .Chúa nói chữ Mạc 莫 này là của họ phản loạn Mạc Đăng Dung 

Chúa còn ban cho họ Mạc Hà Tiên bài thơ để đặt tên cho con,bài "thất diệp phiên hàn"là toàn chữ lót đặt cho con Mạc Cửu 

Đó là bảy chữ: Thiên (天), tử (子), công (公), hầu (侯), bá (伯), tử (子), nam (男)

Thành ra con Mạc Cửu được đặt tên là Mạc Thiên Tích 鄚天錫

Mạc Thiên Tích (1706-1780) là trai con bà Bùi Thị Lẫm người Việt xứ Đồng Môn Biên Hòa .Bà là người vợ kế của Mạc Cửu,bà Tàu đầu không có con trai

Con cháu họ Mạc còn được tiếp tục làm quan cho Chúa Nguyễn,luôn lãnh chức Tổng Trấn Hà Tiên 

Ta nhớ Tham Tướng Mạc Tử Sanh 鄚子泩(1769- 1788) rất trung thành trong trận Rạch Gầm-Xoài Hột đã chống ghe chờ sẳn ngoài vàm sông Tiền chở  chúa Nguyễn Ánh tẩu quốc 

 Nói chung từ năm 1780 sau khi Mạc Thiên Tích mất, con là Mạc Tử Sanh ,rồi  Mạc Tử Thiêm,thay nhau làm trấn thủ xứ Hà Tiên 

Thời Gia Long,năm 1807 Mạc Công Du con trưởng của Mạc Tử Sanh làm quyền Trấn Thủ Hà Tiên khi chú là Mạc Tử Thiêm đi sứ Xiêm La 

Năm 1809 Mạc Tử Thiêm chết, theo nguyên tắc thế tập thì Mạc Công Du (là con trai của Mạc Tử Hoàng, cháu nội Mạc Thiên Tích )sẽ lên thế chú.Tuy nhiên trong năm này ông Du dính vào "vô phúc đáo tụng đình" 

Mạc Công Du bị tố cáo đã  bắt vợ hầu của Thống chế Phạm Văn Triệu bán cho người Xiêm nên bị "treo chức" ,Mạc Công Tài (con Mạc Tử Thiêm)  còn nhỏ, nên vua Gia Long chuẩn cho 2 ông quan Việt là  Ngô Y Nghiễm và Lê Tiến Phúc làm án thủ trấn Hà Tiên 

Tháng 9 năm 1810, Nguyễn Văn Thiện được phong làm trấn thủ  Hà Tiên nhưng chưa kịp nhậm chức đã bị bịnh chết.

Hà Tiên bị rơi vào vòng loạn lạc do tranh quyền và trộm cướp. Gia Long cử tướng Nguyễn Phúc Thụy đến dẹp loạn.Năm 1811 Trương Phúc Giáo được bổ nhiệm làm Trấn Thủ trấn Hà Tiên 

Dòng họ Mạc có 17 năm không có người đứng đầu Hà Tiên.

Năm 1811 Mạc Công Du được tha tội .Năm 1816, ông được thăng Hiệp trấn Hà Tiên tức chỉ là Phó Tổng Trấn,dưới quyền Trấn thủ Trương Phúc Giáo.Tới năm 1818  Mạc Công Du mới được thăng chức Trấn thủ Hà Tiên.

Công Du cai trị Hà Tiên trấn cho đến năm 1829  thì hồi hưu dưỡng lão vì già yếu 

Từ năm 1831 – 1832, vua Minh Mạng bắt đầu triệt phiên ở đất Nam Kỳ,cắt bớt quyền lợi quý tộc,quan lại Nam Kỳ , thắt chặt hơn về thuế khóa trong Nam ,Huế cai trị trực tiếp Nam Kỳ 

Vua Minh Mạng cho tay chân hạ thế lực của Tả Quân Tổng Trấn Lê Văn Duyệt,diệt sự tự trị của Nam Kỳ 

Năm 1833, Lê Văn Khôi nổi lên chống lại triều đình và tiến đánh chiếm Gia Định và  toàn bộ Nam Kỳ,trong đó có  Hà Tiên 

Lúc này tại nhà lao Gia Định đang giam cầm Mạc Hầu Hy là con trai lớn của Mạc Công Du. Mạc Hầu Hy bị giam trong ngục Phiên An với tội danh" chở gạo lậu"

Trong đêm 18 – 5 AL năm Quí Tỵ (1833) Lê Văn Khôi chiếm giữ thành Phiên An phá cửa ngục thả hết tù nhơn trong đó có Mạc Hầu Hy

Nói chung là Mạc Công Du , Mạc Công Tài , Mạc Hầu Hy, Mạc Hầu Diệu đều tham gia vụ binh biến của Lê Văn Khôi và lãnh chức tước của ông này 

Tham gia với Lê Văn Khôi ngoài con cháu họ Mạc còn có con cháu Thoại Ngọc Hầu,con cháu Nguyễn Văn Tồn,người Hoa các bang ở Chợ Lớn,người Chàm Thuận Thành và các cố đạo Tây Dương 

Đó là Nam Kỳ phản kháng Minh Mạng 

Khi cuộc nổi dậy thất bại, Mạc Công Du, Mạc Công Tài, Mạc Hầu Hy, Mạc Hầu Diệu đều bị quan binh của Minh Mạng bắt giải giao về Huế chờ xét xử.

Tuy nhiên vì già yếu, trước khi lên đường ra Huế thì Mạc Công Du đã bị bịnh chết

Năm 1834 có sách nói họ Mạc  bị tru di. Mồ mả bỏ hoang.Tuy nhiên ngày nay chưa có văn bản của vụ án này .Chỉ biết con cháu Mạc Cửu phải thay tên họ trốn lánh tứ tán 

Tới triều vua Thiệu Trị năm 1936 Đại học sĩ Trương Đăng Quế  kinh lý đi ngang Hà Tiên thấy cảnh đền thờ,mồ mả họ Mạc tiêu điều nên khi về Huế có sớ tâu lên vua Thiệu Trị thế này : "Việc mở mang đất Hà Tiên lúc ban đầu do công lao của Mạc Thiên Tứ rất lớn, nên lưu dụng lại con cháu họ Mạc." 

Tới năm Thiệu Trị thứ 5 (1845), Tổng đốc An Hà là Doãn Uẩn lại có sớ tấu về họ Mạc Hà Tiên , vua Thiệu Trị cám cảnh mới xuống lịnh  ân xá cho con cháu họ Mạc,vua ra lịnh  "tìm lại con cháu họ Mạc, người nào có tài có thể dùng thì tâu lên" và  cho xây dựng lại đền thờ họ Mạc mới. 

Năm Thiệu Trị thứ 6 (1846), vua xuất ngân quỹ trào đình cho cất lại đền kiên cố hơn, đẹp đẽ hơn, mái lợp ngói, hoàn thành năm 1847, nhưng ở một vị trí khác, đó là phía tây chân núi Bình San đặt tên là Trung Nghĩa Từ.

Như vậy có tới 11 năm họ Mạc bị "án" 

Tới triều vua Tự Đức năm thứ nhứt (1848), nghĩ tình cũ,Tự Đức tìm con cháu thừa tự họ Mạc Hà Tiên và phong cho Mạc Văn Phong -con út Mạc Công Du tước hầu ,cho mang hàm Cai Đội lo thờ cúng thờ tự Mạc Cửu,Mạc Thiên Tích 

Năm 1846, vua cho dời đền Mạc Công về tại triền núi Bình San, thờ Mạc Cửu, Mạc Thiên Tích và Mạc Tử Sanh. Nhà vua cấp cho một sở đất nuôi ong ở Núi Mây để họ Mạc khai thác dùng vào việc hương hoả, đồng thời chu cấp cho 50 người phục vụ việc thờ cúng tại đền.