​Trong mỗi gia đình, luôn có một người như thế

Trung Quốc và thế giới - Saigon Nho

H.R.McMASTER (dịch giả Nguyễn Bá Trạc)

LND: Tác giả bài viết này là H.R.McMaster, nguyên trung tướng quân đội Hoa Kỳ, người thay Michael Flynn vị trí Cố vấn An ninh Quốc gia thứ 26, phục vụ dưới thời Tổng thống Donald Trump vào tháng Hai 2017, rồi từ chức và nghỉ hưu từ tháng 5 năm 2018, sau đó tiếp nhận một công tác học thuật cho Đại Học Stanford từ 2018 đến nay. Thường được biết đến với vai trò trong Cuộc Chiến vùng Vịnh, Chiến Dịch Tự Do Bền Vững và Chiến Dịch Tự Do Iraq, ông McMaster tốt nghiệp Học viện quân sự Hoa Kỳ năm 1984, sau đó lấy bằng tiến sĩ Lịch Sử Hoa Kỳ ở Đại học Bắc Carolina. Luận án Tiến sĩ của ông chỉ trích chiến lược và lãnh đạo quân sự của Mỹ trong Chiến tranh Việt Nam và là cơ sở cho một cuốn sách của ông, nhan đề "Dereliction of Duty" (Sao Nhãng Nhiệm Vụ). Cuốn sách này được đọc rộng rãi trong quân đội Hoa Kỳ. Sau Chiến tranh vùng Vịnh, McMaster là giáo sư lịch sử quân sự tại Học viện Quân sự Hoa Kỳ từ 1994 đến 1996, trở thành nghiên cứu viên tại Viện Hoover, thành viên Hội đồng Quan hệ Đối ngoại và là Chuyên viên Tư vấn cao cấp tại Viện Quốc tế trong công tác nghiên cứu chiến lược (IISS).

Bài viết này trích trong cuốn sách của H.R.McMaster ra mắt vào ngày 19/5/2020, nhan đề "Battlegrounds: The Fight to Defend the Free World", do nhà xuất bản Harper Collins phát hành. Trong cuốn sách, bài viết mang tựa "Trung Quốc Muốn Gì" (What China Wants). Tạp chí The Atlantic số tháng Năm 2020 đăng bài này với tựa đề "Trung Quốc nhìn thế giới như thế nào – Và chúng ta nên nhìn Trung Quốc như thế nào".

LTS: Bản dịch của dịch giả Nguyễn Bá Trạc là đầy đủ nhưng vì khá dài nên chúng tôi có lược bỏ một số đoạn. Thành thật xin lỗi dịch giả.

***

I. TỬ CẤM THÀNH

Kể từ những ngày đầu của Đặng Tiểu Bình cuối thập niên 1970, các giả định chi phối cách tiếp cận của Mỹ trong mối quan hệ của chúng ta với Trung Quốc là: Sau khi được chào đón vào trật tự chính trị và kinh tế quốc tế, Trung Quốc sẽ chơi theo luật, mở cửa thị trường và tư nhân hóa nền kinh tế. Khi đất nước trở nên thịnh vượng hơn, chính phủ Trung Quốc sẽ tôn trọng quyền của người dân và sẽ tự do hóa về mặt chính trị. Nhưng những giả định đó đã được chứng minh là sai.

Trung Quốc đã trở thành một mối đe dọa vì các nhà lãnh đạo của họ đang thúc đẩy một mô hình khép kín, một mô hình độc đoán – thay vì mô hình quản trị dân chủ và kinh tế thị trường tự do. Đảng Cộng sản Trung Quốc không chỉ củng cố một hệ thống nội trị kìm hãm tự do của con người và mở rộng sự kiểm soát độc đoán của nó; mà còn đang xuất khẩu mô hình đó, dẫn đầu sự phát triển các quy tắc mới và một trật tự quốc tế mới – chúng sẽ làm cho thế giới trở nên ít tự do hơn và kém an toàn hơn. Nỗ lực Trung Quốc trong việc mở rộng ảnh hưởng đã bộc lộ hiển nhiên trong việc quân sự hóa các đảo nhân tạo ở Biển Đông và triển khai các khả năng quân sự gần Đài Loan và ở Biển Hoa Đông. Nhưng bản chất kết hợp các chiến lược kinh tế và chiến lược quân sự của Đảng Cộng sản Trung Quốc mới là những gì khiến họ đặc biệt nguy hiểm đối với Hoa Kỳ và các xã hội tự do cởi mở khác.

John King Fairbank, nhà sử học Harvard và cha đỡ đầu ngành Trung Quốc Học của người Mỹ, đã lưu ý vào năm 1948 rằng để hiểu được các chính sách và hành động của các nhà lãnh đạo Trung Quốc, quan điểm lịch sử "không phải là một điều xa xỉ, mà là một điều cần thiết". Trong chuyến viếng thăm cấp nhà nước của chúng tôi, Tập Cận Bình và các cố vấn của ông đã dựa rất nhiều vào lịch sử để truyền đạt thông điệp dự định của họ. Họ nhấn mạnh vào một số đề tài lịch sử. Họ lẩn tránh một số khác.

Phái đoàn Mỹ, trong đó có Tổng thống Trump và đệ nhất phu nhân, cùng Ngoại trưởng Rex Tillerson, và Terry Branstad, Đại sứ Hoa Kỳ tại Trung Quốc, đã nhận được bài học lịch sử đầu tiên khi đi thăm Tử Cấm Thành, trụ sở của các hoàng đế Trung Quốc trong năm thế kỷ. Chúng tôi đi cùng Tập Cận Bình, vợ ông và một số nhà lãnh đạo cấp cao khác của Trung Quốc. Thông điệp – được truyền tải trong các cuộc trò chuyện riêng tư và các tuyên bố công khai, cũng như trên truyền hình chính thức và theo bản chất của chuyến tham quan – đều nhất quán phù hợp với bài phát biểu của ông Tập ba tuần trước tại Đại hội toàn quốc 19: Đảng Cộng Sản Trung Quốc không ngừng theo đuổi "sự trẻ trung hóa – hiện đại hóa – tuyệt vời của đất nước Trung Quốc". Như Tập mô tả, "trẻ trung hóa – hiện đại hóa" bao gồm sự thịnh vượng, nỗ lực tập thể, chủ nghĩa xã hội và vinh quang quốc gia, thực hiện giấc mơ của Trung Quốc. Tử Cấm Thành là bối cảnh hoàn hảo để Tập trưng bày quyết tâm của mình đối với việc "di chuyển đến gần trung tâm của sân khấu thế giới và đóng góp nhiều hơn cho nhân loại".

Giống như cuộc trình diễn bế mạc Thế vận hội Bắc Kinh 2008 – một chương trình nhằm xếp đặt việc đổi mới công nghệ hiện đại vào bối cảnh lịch sử 5.000 năm của Trung Quốc, chuyến tham quan Tử Cấm Thành dường như có ý nghĩa của một lời nhắc nhở rằng các triều đại Trung Quốc đã từ lâu đứng ở trung tâm trái đất. Phong cách nghệ thuật và kiến trúc các cung điện đều phản ánh tín điều xã hội Nho giáo: Đó là tôn ti trật tự và sự hài hòa phù hợp nhau và phụ thuộc lẫn nhau. Hoàng đế thiết triều ở Điện Thái Hòa, tòa nhà lớn nhất trong Tử Cấm Thành. Ngai vàng được bao quanh bởi sáu cây cột vàng, chạm khắc hình rồng để gợi lên sức mạnh của một vị hoàng đế nắm giữ một nhà nước cai trị toàn thể "thiên hạ": mọi thứ nằm dưới gầm trời.

REUTERS

Trong khi hình ảnh chuyến viếng thăm của chúng tôi từ Tử Cấm Thành được loan khắp Trung Quốc và toàn thế giới, nhằm thể hiện niềm tin vào Đảng Cộng sản Trung Quốc, thì người ta cũng có thể cảm nhận được sự bất an sâu sắc của một bài học lịch sử đã không được đề cập. Ngay chính trong thiết kế của Tử Cấm Thành, dường như đã phản ánh sự tương phản đó giữa sự tự tin mặt ngoài và sự lo sợ bên trong.

Ba hội trường lớn tại trung tâm Cấm thành không chỉ nhằm gây ấn tượng mà còn để bảo vệ khỏi các đe dọa có thể đến từ cả bên ngoài và bên trong các bức tường thành. Sau khi nhà Hán kết thúc năm 220, các địa phận then chốt của Trung Quốc chỉ được cai trị bằng một nửa thời gian bởi một quyền lực trung ương mạnh. Và ngay cả khi đó, Trung Quốc đã phải chịu sự xâm lược của nước ngoài và bất ổn trong nước. Minh Thành Tổ Chu Đệ, hiệu Vĩnh Lạc, người xây dựng Tử Cấm Thành, đã quan tâm đến những nguy hiểm bên trong hơn là về khả năng của một cuộc xâm lược khác của người Mông Cổ. Để phát hiện và loại bỏ đối thủ, Minh Thành Tổ đã thiết lập một mạng lưới gián điệp phức tạp. Để tránh sự phản đối của các học giả và quan lại, ông đã chỉ đạo các vụ hành quyết, không những chỉ giết những người bị nghi ngờ là bất trung, mà còn chu diệt toàn thể gia đình họ. Đảng Cộng sản Trung Quốc đã sử dụng chiến thuật tương tự trong nhiều thế kỷ sau đó. Giống như Tập Cận Bình ngày nay, các hoàng đế ngày xưa ngồi trên chiếc ngai vàng tinh xảo ở trung tâm Tử Cấm Thành cũng đã thực hành một phong cách cai trị chuyên quyền từ xa, mà nhược điểm là dễ bị tổn thương vì tham nhũng và các đe dọa trong nội bộ.

Người hướng dẫn chỉ chúng tôi chỗ ở trong Tử Cấm Thành của hoàng đế cuối cùng: Vua Phổ Nghi, bị tước quyền vào năm 1911, lúc 5 tuổi, trong cuộc Cách mạng Cộng hòa Trung Quốc. Hoàng Đế Phổ Nghi thoái vị giữa "thế kỷ nhục nhã", một giai đoạn lịch sử Trung Quốc mà Tập đã mô tả với Trump khi hai nhà lãnh đạo gặp nhau ăn tối tại Mar-a-Lago, bảy tháng trước chuyến công du của chúng tôi. Thế kỷ của sự sỉ nhục là thời kỳ bất hạnh trong đó Trung Quốc trải qua sự chia rẽ nội bộ, chịu thất bại trong các cuộc chiến tranh, đã nhượng bộ lớn cho các cường quốc nước ngoài và chịu đựng sự chiếm đóng tàn bạo. Sự sỉ nhục bắt đầu từ việc Vương quốc Anh đánh bại Trung Quốc trong cuộc chiến tranh nha phiến đầu tiên vào năm 1842. Nó chấm dứt với sự thất bại của quân Đồng minh và Trung Quốc trước đế quốc Nhật Bản vào năm 1945 và chiến thắng của Cộng sản trong cuộc Nội chiến Trung Quốc vào năm 1949.

Cuộc họp cuối cùng của chúng tôi về chuyến viếng thăm cấp nhà nước trong Đại lễ đường Nhân dân là với Lý Khắc Cường, Thủ tướng Quốc vụ viện và là người đứng đầu Chính phủ Trung Quốc. Nếu bất cứ ai trong nhóm người Mỹ có bất kỳ nghi ngờ nào về cái nhìn của Trung Quốc trong mối quan hệ của họ với Hoa Kỳ thì cuộc độc thoại của họ Lý sẽ loại bỏ những mối nghi ngờ ấy. Ông ta bắt đầu bằng cách quan sát rằng Trung Quốc đã phát triển cơ sở công nghiệp và kỹ nghệ, Trung Quốc không còn cần đến Hoa Kỳ nữa. Ông bác bỏ những mối lo ngại của Mỹ đối với các hoạt động không công bằng về kinh tế và thương mại. Ông phát biểu rằng vai trò của Mỹ trong nền kinh tế toàn cầu tương lai sẽ chỉ cung cấp cho Trung Quốc nguyên liệu thô, cung cấp nông sản và năng lượng để Trung Quốc sản xuất các phẩm vật công nghiệp và sản phẩm tiêu dùng tiên tiến trên thế giới.

Cựu cố vấn an ninh quốc gia H.R. McMaster (AP)

Các nhà lãnh đạo của Đảng tin rằng họ có một cửa sổ hẹp về cơ hội chiến lược để củng cố sự cai trị của họ và sửa đổi trật tự quốc tế theo hướng có lợi cho họ trước khi nền kinh tế của Trung Quốc bị hỏng hụt, trước khi dân số già đi, trước khi các nước khác nhận ra rằng Đảng cộng sản Trung Quốc đang theo đuổi việc hiện đại hoá Trung Quốc bằng phí tổn của đất nước họ, và trước các sự kiện không lường trước được, như đại dịch coronavirus, đã phơi bày ra những nhược điểm dễ tổn thương mà Đảng tạo nên trong cuộc chạy đua vượt Hoa Kỳ và hiện thực giấc mơ Trung Quốc. Đảng không có ý định chơi theo các quy tắc liên quan đến luật pháp quốc tế, thương mại hoặc mậu dịch quốc tế. Chiến lược tổng thể Trung Quốc phụ thuộc vào việc đồng lựa chọn và việc cưỡng bách ở trong và ngoài nước, cũng như việc che giấu bản chất ý định thực sự của Trung Quốc. Điều làm cho chiến lược này trở nên mãnh liệt và nguy hiểm là bản chất kết hợp những nỗ lực của Đảng trên toàn chính phủ, trên các ngành công nghiệp, trên giới học thuật và quân đội.

Và, trên sự cân bằng, các mục tiêu của Đảng Cộng sản Trung Quốc chạy ngược lại với các lý tưởng của người Mỹ và lợi ích của người Mỹ.

II. BA CÁI NGẠNH

Ở Trung Quốc, sự khoan dung của đảng đối với tự do phát biểu và bất đồng chính kiến là tối thiểu, đấy là nói một cách nhẹ nhàng. Các chính sách đàn áp và thao túng ở Tây Tạng, với đa số Phật giáo, đã được biết đến. Giáo hội Công giáo và đặc biệt, các tôn giáo Tin Lành đang phát triển nhanh chóng, là mối quan tâm sâu sắc đối với Tập và Đảng Cộng sản Trung Quốc. Với các nhà thờ Tin Lành tỏ ra khó kiểm soát, vì sự đa dạng và phân tán chứ không tập trung, Đảng đã mạnh mẽ gỡ bỏ cây thánh giá khỏi đỉnh các nhà thờ và thậm chí phá hủy một số nhà thờ để làm gương. Năm ngoái, việc Bắc Kinh nỗ lực thắt chặt sự kìm kẹp đối với Hong Kong đã làm dấy lên các cuộc biểu tình kéo dài đến năm 2020 – những cuộc biểu tình mà các nhà lãnh đạo Trung Quốc đổ lỗi cho người nước ngoài – như họ thường làm. Tại Tân Cương, phía Tây Bắc Trung Quốc, nơi người Duy Ngô Nhĩ (Uighurs) chủ yếu theo đạo Hồi, Đảng cộng sản Trung Quốc đã buộc ít nhất một triệu người phải vào các trại tập trung.

Các nhà lãnh đạo Đảng đã đẩy nhanh việc xây dựng một nhà nước theo dõi giám sát chặt chẽ chưa từng có. Đối với 1,4 tỷ người dân Trung Quốc, tuyên truyền của chính phủ trên truyền hình và các nơi khác là một phần không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày. Các đại học đã hủy bỏ việc giảng dạy giải thích các "quyền tự do của Tây phương", những khái niệm về quyền cá nhân, quyền tự do ngôn luận, về các chính phủ đại diện cho dân và việc cai trị bằng luật pháp. Học sinh trong các đại học và trung học phải học "Tư tưởng Tập Cận Bình về Chủ nghĩa Xã hội với đặc điểm Trung Quốc cho kỷ nguyên mới". Triết lý 14 điểm của Tập Chủ tịch là chủ đề của một ứng dụng điện thoại phổ biến nhất ở Trung Quốc, yêu cầu người dùng điện thoại phải đăng nhập bằng số điện thoại di động và tên thật trước khi có thể đạt được điểm học tập bằng cách đọc các bài viết, viết những lời bình luận và làm các bài kiểm tra trắc nghiệm. Một hệ thống "điểm tín dụng xã hội" cá nhân được đặt trên việc theo dõi mọi người lúc lên mạng, lên trực tuyến và các hoạt động khác để xác định sự thân thiện của họ đối với các ưu tiên của chính phủ Trung Quốc. Điểm "tín dụng xã hội" của người dân sẽ xác định là họ có đủ điều kiện vay tiền hay không, có xin được việc làm của chính phủ hay không, thuê nhà-mua nhà được không, được hưởng những quyền lợi giao thông vận chuyển hay không, và nhiều thứ nữa.

Ở đây một lần nữa, sự bất an và tham vọng được củng cố lẫn nhau. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc nhắm mục tiêu là đặt ra một phiên bản hiện đại của hệ thống triều cống mà các hoàng đế Trung Quốc từng sử dụng để thiết lập quyền lực đối với các chư hầu. Theo hệ thống đó, hễ chịu phục tùng thì đổi lại, các vương quốc có thể được giao dịch mua bán và an hưởng hòa bình với đế chế Trung Quốc. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc không ngại khẳng định tham vọng này. Năm 2010, Ngoại trưởng Trung Quốc đã nói thẳng ra với các đối tác tại một cuộc họp của Hiệp Hội các Quốc Gia Đông Nam Á (ASEAN) rằng: Trung Quốc là một nước lớn, và các bạn là những nước nhỏ. Trung Quốc dự định thiết lập một hệ thống chư hầu mới thông qua một nỗ lực lớn được tổ chức theo ba chính sách chồng chéo, mang tên là "Made in China 2025", "Sáng kiến Vành đai và Con Đường", "Hợp nhất quân sự-dân sự".

"Made in China 2025" là chính sách được thiết kế để giúp Trung Quốc trở thành cường quốc khoa học và công nghệ độc lập rộng lớn. Để đạt mục tiêu đó, Đảng cộng sản Trung Quốc tạo ra các công ty độc quyền công nghệ cao bên trong Trung Quốc và tước bỏ sở hữu trí tuệ của các công ty nước ngoài bằng những biện pháp trộm cắp và bắt buộc chuyển giao công nghệ. Trong một số trường hợp, các công ty nước ngoài buộc phải liên doanh với các công ty Trung Quốc trước khi họ được phép bán sản phẩm tại Trung Quốc. Các công ty Trung Quốc này hầu hết đều có mối quan hệ chặt chẽ với Đảng, thường xuyên chuyển giao sở hữu trí tuệ và kỹ thuật sản xuất cho Chính phủ Trung Quốc.

"Sáng kiến Vành đai và Con đường" kêu gọi hơn 1.000 tỷ USD đầu tư hạ tầng cơ sở mới trên khắp khu vực Ấn Độ – Thái Bình Dương, Âu Á, và hơn thế nữa. Mục đích thực sự là đặt Trung Quốc vào trung tâm của các tuyến thương mại và các mạng lưới truyền thông. Mặc dù ban đầu sáng kiến này được sự đón nhận nhiệt tình từ các quốc gia nhìn thấy cơ hội tăng trưởng kinh tế, nhưng nhiều quốc gia trong số đó đã sớm nhận ra rằng đầu tư của Trung Quốc đi kèm theo những sợi dây. Sáng kiến Vành đai và Con đường đã tạo ra một mô hình chung của chủ nghĩa khách hàng kinh tế. Đầu tiên, Bắc Kinh cung cấp các khoản vay cho các quốc gia từ hệ thống ngân hàng Trung Quốc để tài trợ những dự án hạ tầng cơ sở quy mô lớn. Một khi các quốc gia mắc nợ, Đảng buộc các nhà lãnh đạo của họ phải tuân thủ chương trình nghị sự theo chính sách đối ngoại của Trung Quốc với mục tiêu thay thế ảnh hưởng Hoa Kỳ và các đối tác quan trọng. Mặc dù giới lãnh đạo Trung Quốc thường mô tả các thỏa thuận này là đôi bên cùng có lợi, nhưng hầu hết thì chỉ có một bên thực sự chiến thắng.

Đối với các nước đang phát triển có những nền kinh tế mong manh, Vành đai và Con đường đặt ra một cái bẫy nợ tàn nhẫn. Khi một số quốc gia không thể trả lãi cho các khoản vay, Trung Quốc đổi nợ lấy vốn chủ sở hữu để giành quyền kiểm soát các cảng, sân bay, đập, nhà máy điện và mạng lưới truyền thông. Tính đến năm 2018, nguy cơ khó khăn về nợ nần đang gia tăng ở 23 quốc gia với nguồn tài chính của Vành đai và Con đường. Tám quốc gia nghèo được Vành đai và Con đường tài trợ – là Pakistan, Djibouti, Maldives, Lào, Mông Cổ, Montenegro, Tajikistan và Kyrgyzstan – đã có mức nợ không thể chịu đựng được.

Các chiến thuật của Trung Quốc thay đổi dựa trên sức mạnh hoặc nhược điểm tương đối của các quốc gia mà Trung Quốc nhắm đến. Khi thực hiện các dự án đầu tư quy mô lớn, nhiều quốc gia có thể chế chính trị yếu kém, bị tham nhũng khuất phục, sẽ càng dễ bị tổn thương hơn trước các chiến thuật của Trung Quốc.

Financial Times

Chính sách Hợp nhất Quân sự-Dân sự là chính sách chuyên chế nhất trong ba cái ngạnh. Năm 2014 và sau đó một lần nữa vào năm 2017, Đảng tuyên bố rằng tất cả công ty Trung Quốc phải hợp tác trong việc thu thập thông tin tình báo. "Bất cứ tổ chức nào hay công dân nào", theo Điều 7 Luật Tình báo Quốc gia của Trung Quốc quy định, "sẽ đều ủng hộ, hỗ trợ và cộng tác với tình báo nhà nước theo luật pháp và giữ bí mật về công việc tình báo quốc gia không cho công chúng biết". Các công ty Trung Quốc phải làm việc cùng với các trường đại học và các đơn vị nghiên cứu của Quân đội Giải phóng Nhân dân. Chính sách Hợp nhất Quân sự-Dân sự khuyến khích doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân mua lại các công ty có công nghệ tiên tiến hoặc các cổ phần thiểu số mạnh trong các công ty đó, để những công nghệ này không chỉ được áp dụng cho lợi thế kinh tế mà còn cả về quân sự và tình báo. Chính sách này đẩy nhanh việc theo dõi và đánh cắp cho quân đội trong các lĩnh vực như không gian, không gian mạng, sinh học, trí tuệ nhân tạo và năng lượng.

Đôi khi ngân quỹ quốc phòng của Hoa Kỳ lại hỗ trợ việc chuyển giao kỹ thuật công nghệ cho Trung Quốc. Một trong nhiều ví dụ là Tập đoàn Kuang-Chi (Quang Khải), được mô tả trên truyền thông Trung Quốc là một doanh nghiệp quân sự-dân sự. Tập đoàn này được thành lập để nghiên cứu siêu vật liệu tại Đại học Duke mà chủ yếu phần lớn là được tài trợ bởi Không quân Hoa Kỳ… Những kẻ cắp trên không gian mạng của Trung Quốc chịu trách nhiệm về những gì mà Tướng Keith Alexander, cựu giám đốc Cơ quan An ninh Hoa Kỳ, mô tả là "vụ di chuyển tài sản lớn nhất trong lịch sử". Bộ Công an Trung Quốc sử dụng một nhóm tin tặc được gọi là APT10 để nhắm mục tiêu vào các công ty Hoa Kỳ trong những lĩnh vực tài chính, viễn thông, hàng tiêu dùng điện tử và kỹ nghệ y dược, cũng như các phòng thí nghiệm, các tài sản trí tuệ và dữ liệu nhạy cảm của NASA và Bộ Quốc phòng. Ví dụ, tin tặc đã thu được các thông tin cá nhân, bao gồm số An sinh xã hội, của hơn 100.000 nhân viên hải quân Hoa Kỳ.

Quân đội Trung Quốc đã sử dụng các công nghệ đánh cắp để theo đuổi các khả năng quân sự tiên tiến của nhiều loại và đẩy các công ty quốc phòng của Hoa Kỳ ra khỏi thị trường. Hãng Dà-Jiāng Innovations (DJI – Đại Cương Sáng Tân), nhà sản xuất máy bay không người lái của Trung Quốc, đã kiểm soát hơn 70% thị trường toàn cầu trong năm 2017 nhờ mức giá thấp chưa từng có. Các hệ thống không người lái của họ thậm chí đã trở thành thứ máy bay không người lái thương mại mà Quân đội Hoa Kỳ sử dụng thường xuyên nhất cho đến khi chúng bị cấm vì lý do an ninh. Hoạt động gián điệp Trung Quốc thành công một phần vì Đảng có thể tạo ra sự hợp tác một cách khéo léo, hoặc cố ý hoặc vô tình, từ các cá nhân, công ty và giới lãnh đạo chính trị. Các công ty ở Hoa Kỳ, và ở các nền kinh tế thị trường tự do khác, thường không báo cáo những hành vi trộm cắp công nghệ của Trung Quốc, vì sợ mất quyền gia nhập vào thị trường Trung Quốc, sợ gây tổn hại đến mối quan hệ với khách hàng, hoặc đưa đến những cuộc điều tra của liên bang.

Sự cưỡng bách, ép buộc, được vượt qua và trở thành thái độ "Đồng lựa chọn", khi Trung Quốc yêu cầu các công ty phải tuân thủ thế giới quan của Đảng cộng sản Trung Quốc và từ bỏ những chỉ trích về các chính sách đàn áp hung hăng. Khi một nhân viên tập đoàn Marriott sử dụng tài khoản truyền thông xã hội của công ty để bấm "like" mà hoan hô câu tweet ủng hộ Tây Tạng vào năm 2018, trang web và các ứng dụng của tập đoàn khách sạn này đã bị chặn ở Trung Quốc trong một tuần lễ và nhân viên này đã bị sa thải với áp lực của Chính phủ Trung Quốc. Tháng 10 năm ngoái, khi Daryl Morey, tổng quản lý đội bóng rổ Houston Rockets, sau khi tweet ủng hộ người biểu tình ở Hồng Kông, truyền hình nhà nước Trung Quốc hủy bỏ việc phát sóng các màn đấu của đội Houston Rockets.

III. ĐỒNG CẢM CHIẾN LƯỢC

Như lý thuyết gia quan hệ quốc tế lừng danh Hans Morgenthau (1904-1980) từng lưu ý, người Mỹ thường có xu hướng chỉ nhìn thế giới liên quan đến Hoa Kỳ và cho rằng tiến trình của các sự kiện trong tương lai phụ thuộc chủ yếu vào các quyết định hoặc kế hoạch của Hoa Kỳ, hoặc sự chấp nhận của những người khác về cách suy nghĩ của chúng ta. Thuật ngữ diễn tả xu hướng này gọi đó là sự "tự tôn chiến lược", và nó nhấn mạnh vào những giả định có từ lâu như tôi đã đề cập: về việc hội nhập của Trung Quốc rộng rãi đến đâu vào trật tự quốc tế sẽ có tác động tự do hóa như thế nào đối với đất nước này và thay đổi hành vi của họ trên thế giới.

Nhưng có một cách suy nghĩ khác về việc các quốc gia hành xử như thế nào, đó là: sự đồng cảm chiến lược. Theo nhà sử học Zachary Shore, sự đồng cảm chiến lược bao gồm nỗ lực tìm hiểu thế giới nhìn người khác như thế nào, và những nhận thức, cũng như cảm xúc và khát vọng, ảnh hưởng đến chính sách và hành động của họ như thế nào. Một cái nhìn của sự đồng cảm chiến lược, dựa trên lịch sử và kinh nghiệm, dẫn đến một loạt các giả định rất khác biệt về Trung Quốc, loạt giả định ấy là những sự thật được đưa ra bởi các sự kiện.

Đảng Cộng sản Trung Quốc sẽ không tự do hóa nền kinh tế hoặc tự do hóa hình thức chính phủ của họ. Họ sẽ không chơi bằng các quy tắc quốc tế thường được chấp nhận. Thay vì thế, họ sẽ cố làm suy yếu các quy tắc ấy và cuối cùng thay chúng bằng các quy tắc có lợi hơn cho họ. Trung Quốc sẽ tiếp tục kết hợp hình thức xâm lược kinh tế, bao gồm các hoạt động thương mại không công bằng, với một chiến dịch gián điệp công nghiệp bền bỉ. Về sức mạnh dự phóng, Trung Quốc sẽ tiếp tục tìm kiếm quyền kiểm soát các vị trí địa lý chiến lược và thiết lập các khu vực trọng yếu không loại trừ chỗ nào.

Bất kỳ chiến lược nào để giảm bớt mối đe dọa từ các chính sách xâm lược của Trung Quốc phải dựa trên sự đánh giá thực tế về mức tác động đòn bẩy của Hoa Kỳ và của các cường quốc bên ngoài khác đối với sự tiến hóa bên trong nội bộ Trung Quốc. Ảnh hưởng của những thế lực bên ngoài đó có giới hạn về cấu trúc, bởi vì Đảng cộng sản Trung Quốc sẽ không từ bỏ các hoạt động mà họ cho là quan trọng để duy trì sự kiểm soát.

Nhưng chúng ta quả thực lại có những khí cụ quan trọng, những khí cụ này hoàn toàn nằm ngoài sức mạnh quân sự và chính sách thương mại:

Thứ mà người Trung Quốc coi là điểm yếu – "tự do của người Tây phương" – thực sự lại là sức mạnh. Tự do trao đổi thông tin, tự do trao đổi ý tưởng là một lợi thế cạnh tranh phi thường, một động cơ tuyệt vời của sự cách tân và thịnh vượng. (Một lý do mà Đài Loan được xem là mối đe dọa đối với Cộng hòa Nhân dân Trung Quốc, chính là vì nó cung cấp một ví dụ với quy mô tuy nhỏ nhưng lại hùng hồn về sự thành công của hệ thống chính trị và kinh tế tự do cởi mở, thay vì độc đoán và khép kín.) Tự do báo chí, tự do phát biểu, kết hợp với việc áp dụng luật pháp một cách mạnh mẽ, đã vạch trần ra các chiến thuật kinh doanh săn mồi của Trung Quốc từ nước này sang nước khác, và cho thấy Trung Quốc là một đối tác không đáng tin cậy. Sự đa dạng và khoan dung trong các xã hội tự do và cởi mở có thể là luông tuồng lộn xộn, nhưng chúng phản ánh khát vọng cơ bản nhất của chúng ta – khát vọng cơ bản nhất của con người – và chúng cũng tạo nên những ý nghĩa thực dụng. Sau vụ thảm sát Thiên An Môn, nhiều người Mỹ gốc Hoa vẫn ở lại Hoa Kỳ, trở thành những người đứng tuyến đầu trong những công cuộc phát minh ở Thung Lũng Điện tử – Silicon Valley.

Ngoài việc tập trung vào các điểm mạnh mà Đảng Cộng sản Trung Quốc coi là điểm yếu của chúng ta, còn có những bước bảo vệ rõ ràng dứt khoát mà chúng ta phải thực hiện, bao gồm những điều sau đây:

– Nhiều đại học, phòng thí nghiệm nghiên cứu, công ty ở những nước coi trọng luật pháp, coi trọng quyền cá nhân nhưng lại đang cố ý hoặc vô tình tòng phạm với Trung Quốc trong việc sử dụng công nghệ để đàn áp người dân và cải thiện khả năng của quân đội Trung Quốc. Đối với những công nghệ kép (có thể sử dụng cả vào mục tiêu hòa bình hay quân sự) thì khu vực tư nhân nên tìm sự hợp tác mới – hợp tác với những ai có chung cam kết với kinh tế thị trường tự do, với nguyên tắc chính quyền đại diện cho dân, cai trị bằng luật pháp – chứ không hợp tác với những ai có hành động chống lại các nguyên tắc này.

Nhiều công ty đang can dự các liên doanh hoặc hợp tác giúp Trung Quốc phát triển các công nghệ phù hợp với hoạt động của công an, như giám sát theo dõi, trí tuệ nhân tạo và phát sinh sinh vật học. Một trong nhiều ví dụ là một công ty có trụ sở ở Massachusetts, nơi đã bán thiết bị lấy mẫu DNA, giúp cho Chính phủ Trung Quốc theo dõi người Duy Ngô Nhĩ ở Tân Cương (công ty này đã chấm dứt việc mua bán ấy). Những công ty nào cố tình hợp tác với Trung Quốc trong nỗ lực trấn áp người dân họ hoặc xây dựng các khả năng đe dọa quân sự của họ thì nên bị phạt.

– Nhiều công ty Trung Quốc trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến việc vi phạm nhân quyền trong nước và vi phạm các điều ước quốc tế được niêm yết trên các sàn giao dịch chứng khoán Mỹ. Những công ty này được hưởng lợi từ Hoa Kỳ và các nhà đầu tư phương Tây khác. Sự sàng lọc cứng rắn hơn ở các thị trường vốn của Hoa Kỳ, Âu Châu và Nhật Bản sẽ giúp hạn chế sự đồng lõa giữa các công ty và các nhà đầu tư trong những chương trình chuyên chế độc đoán của Trung Quốc. Các nền kinh tế thị trường tự do như của chúng ta kiểm soát được phần lớn vốn của thế giới, và chúng ta có nhiều đòn bẩy hơn nhiều so với những gì chúng ta đang dùng.

– Phải chống lại việc Trung Quốc sử dụng các công ty viễn thông lớn để kiểm soát các mạng truyền thông và internet ở nước ngoài. Không nên có bất kỳ tranh luận nào nữa liên quan đến sự cần thiết phải bảo vệ chống lại tập đoàn Huawei và vai trò của nó trong cơ cấu công an Trung Quốc. Nhiều công nhân Huawei được Bộ Công An Trung Quốc và bộ phận tình báo của Quân đội Giải phóng Nhân dân đồng thời tuyển dụng. Kỹ thuật viên Huawei đã sử dụng dữ liệu di động bị chặn để giúp các nhà lãnh đạo chuyên quyền ở châu Phi theo dõi, định vị và làm câm lặng các đối thủ chính trị. Một lĩnh vực ưu tiên cho sự hợp tác đa quốc gia giữa các xã hội tự do nên là phát triển cơ sở hạ tầng, đặc biệt truyền thông 5G, để hình thành các mạng đáng tin cậy đồng thời có thể bảo vệ những dữ liệu sở hữu và nhạy cảm.

– Chúng ta phải bảo vệ việc chống lại các cơ quan Trung Quốc phối hợp hoạt động ở nước ngoài như Bộ Công An Nhà nước, Bộ Công tác Mặt trận Thống nhất và Hiệp hội Sinh Viên và Học giả Trung Quốc. Đồng thời, chúng ta nên cố gắng tối đa hóa các hoạt động tương tác và trải nghiệm tích cực đối với người dân Trung Quốc. Với các biện pháp bảo vệ thích hợp, Hoa Kỳ và các xã hội tự do cởi mở khác nên xét cấp thêm thị thực và mở đường dẫn đến quyền công dân cho nhiều người Trung Quốc hơn. Người Trung Quốc khi tham gia với công dân của các quốc gia tự do sẽ có nhiều khả năng nghi ngờ chính sách chính phủ của họ nhất, dù là ở nước ngoài hay khi trở về nước.

– Hoa Kỳ và các quốc gia tự do khác nên xem các cộng đồng nước ngoài là một thế mạnh. Người Trung Quốc ở nước ngoài, nếu được bảo vệ khỏi sự can thiệp và gián điệp của chính phủ họ thì họ có thể cung cấp được những phản biện quan trọng đối với việc tuyên truyền và thông tin sai lệch của Bắc Kinh. Các cuộc điều tra và trục xuất của cơ quan An ninh và các tác nhân khác cần được định hướng, không chỉ nhắm tới mục tiêu bảo vệ quốc gia mà còn nhắm tới bảo vệ người lưu vong Trung Quốc.

Nếu không có sự phản kháng hiệu quả từ Hoa Kỳ và các quốc gia có cùng chí hướng, Trung Quốc sẽ trở nên hung hăng hơn nữa trong việc thúc đẩy nền kinh tế nhà nước và mô hình chính trị độc tài chuyên chế. Đối với tôi, chuyến viếng thăm cấp nhà nước tới Bắc Kinh và việc tiếp xúc với sự kết hợp mạnh mẽ giữa sự bất an và tham vọng của Trung Quốc đã củng cố cho niềm tin của tôi rằng Hoa Kỳ và các quốc gia khác phải ngừng bám chặt vào một cái nhìn về Trung Quốc mà chủ yếu là đặt để trên những nguyện vọng của phương Tây. Nếu chúng ta cạnh tranh mạnh mẽ, chúng ta có lý do để tự tin. Hành vi của Trung Quốc đang thúc đẩy sự phản đối giữa các quốc gia không muốn trở thành chư hầu của Trung Quốc. Trong nội bộ Trung Quốc, việc thắt chặt kiểm soát cũng đang khơi dậy nhiều phản đối. Sự phách lối của Lý Khắc Cường và các quan chức khác có thể nhằm gợi lên ý tưởng rằng Trung Quốc nắm chủ quyền "tất cả mọi thứ dưới gầm trời trong 'thiên hạ' (tianxia)". Tuy nhiên, dưới gầm trời, trong thiên hạ, lúc nào cũng có nhiều người bất đồng ý, và nhất định phải bất đồng ý.

Nguyên văn Anh ngữ trong tạp chí The Atlantic, xem ở đây.