(Tác giả Quỳnh Giao)
Có hai nghệ sĩ chơi Tây ban cầm mà có cùng một chí hướng là... mở tiệm bán đàn!
Một người mở tiệm tại phố Hàng Gai ở Hà Nội rồi di cư vào Nam dạy đàn cho tới khi cả nước đứt dây năm 1975. Đó là Dương Thiệu Tước, nhạc sĩ có công khai phá nền tân nhạc Việt Nam. Ông sinh năm 1914 và tạ thế năm 1995.
Người kia thì ở một cõi xa hơn nhiều.
Đó là Sophocles Papas, ra đời trước Dương Thiệu Tước chừng hai chục năm và ra đi sớm hơn mươi năm (1894-1986). Papas là bậc thầy trứ danh và có công quảng bá nghệ thuật Tây ban cầm trong một lớp học kéo dài hơn 60 năm tại Thủ đô Hoa Kỳ. Y như Dương Thiệu Tước sau này ở thủ đô Hà Nội, Papas mở tiệm bán đàn tại đường Connecticut. Đây là một di tích lịch sử đã từng phục vụ khách hàng từ Tổng thống đến người dân giả.
Hai nghệ sĩ ấy còn giống nhau một điểm, là có một đứa học trò... không giống ai!
Đứa học trò đã từng thọ giáo Dương Thiệu Tước tại Sàigòn - và luôn luôn nhắc lại điều ấy - sau này sống tại miền Đông Hoa Kỳ với đủ nghề vất vả, kể cả nấu bếp để có tiền mua đàn! Thấy niên giám điện thoại có quảng cáo tiệm đàn của bậc thầy là Papas, cậu bé lần mò tìm tới. Chẳng lẽ Sophocles Papas còn sống? Mà nghe nói tiệm này mở cửa mãi từ năm 1922...
Bước vào tiệm đàn, cậu bé thấy choáng ngợp trước nhiều cây đàn quý và nhẹ gỡ xuống một cây, cậu bắt đầu gẩy vài tiếng. Chiều đó, tiệm đàn hơi vắng, ngoài nhân viên bán đàn thì chỉ có một ông già mới bước vào. Quấn khăn áo xù xụ, ông già thơ thẩn trong tiệm, mân mê lau chùi tủ kính. Có lẽ là người phu dọn dẹp.
Được thể, cậu bé lả lướt vài đường cho lão nhà quê kia biết tài dân Việt!
- Cậu là ai, đang làm gì vậy? Ông lão bước lại nghiêng đầu hỏi.
- Thì đang thử đàn chứ có gì đâu! Cậu vênh váo trả lời và... chộ bịa thêm vài ngón trước đôi mắt trợn tròn của ông lão. (Chữ "chộ bịa" này là do chính đương sự kể lại). Mà cụ là ai vậy?
- Mi có tất cả những tật xấu nhất mà tao thấy trong đám học trò của tao!!! Tao đã về hưu rồi, nhưng phải dạy lại mới được. Tao là Papas!
Chính cậu bé đã kể như vậy về mối duyên vì sao cậu lại được học ngón đàn Sophocles Papas.
Trong thế kỷ 20, có lẽ Papas chỉ nhường bước cho người bạn già Andrés Segovia. Học trò Tây ban cầm của hai nhân vật huyền thoại ấy đều phải là danh thủ xuất chúng.
Và cậu bé đó chính là Trịnh Bách, diệu thủ guitar classic của Việt Nam!
Không chỉ học Dương Thiệu Tước và Sophocles Papas, Trịnh Bách còn được đến tận nhà ở xứ Tây Ban Nha theo học Andrés Segovia. Chuyện ấy, bây giờ ai cũng biết.
Ít người ngờ anh còn được danh thủ dương cầm Mieczyslaw Horszowski mời về nhà, và ở lại cả tháng để học hỏi thêm về nhạc. Horszowski gọi đó là "đàm đạo"!
Ông cụ sống rất thọ đến 99 tuổi và chỉ lấy vợ khi đã 89 xuân xanh. Bà vợ cũng là một diệu thủ dương cầm người Ý. Bà Bice Costa chăm sóc ông chồng thiên tài như một đứa trẻ qua tuần trăng mật kéo dài mười năm.
Vũ trụ của giới nghệ sĩ đó không giống như chúng ta thường nghĩ. Trịnh Bách đã học từ những người như vậy. Nhờ thế, mình biết thêm là các bậc đại sư về âm nhạc không truyền thụ như người thường!
Trong suốt một năm thọ giáo ngôi Bắc đẩu về guitar classic của thế giới, Trịnh Bách không học đàn như ta có thể tưởng tượng.
Mỗi ngày, hai người ngồi trên hai ghế đối diện cùng đánh, lâu lâu Maestro Segovia buông ra một câu. "Chỗ này phải trong hơn. Gẩy lại được không? Phải sáng nữa mới được! Khoảng trống này, con phải rung cho đầy thì mới đẹp..."
Học trò của Segovia có nhiều danh cầm như John Williams người Úc, Julian Bream người Anh, Christoper Parkening hay Michael Lorimer người Mỹ, có Alirio Diaz từ Venezuela, Antonio Mebrado người Tây Ban Nha, v.v... Người sau cùng là Trịnh Bách. Anh đã dìu thầy lên sân khấu Kennedy Center trình diễn nhiều lần. Lần cuối, năm 1987, ba tuần trước khi Segovia tạ thế.
Như Quỷ Cốc Tiên Sinh trong truyện cổ, Segovia nhận xét về từng môn sinh. Giàu có nhất sẽ là Christopher Parkening. Khó tính nhất là John Williams. Nghệ thuật nhất có lẽ là Michael Lorimer.
Còn Trịnh Bách? Cụ phán: "Có tâm hồn nhất."
Nên có khi buông đàn đến giữa đời!
Trịnh Bách đã trình tấu ở những hội trường danh tiếng của thế giới, kể cả trong tòa Bạch Cung. Đôi tay của anh được bảo hiểm bạc triệu - chẳng vậy mà người ta có chữ "diệu thủ" - cho nên khi đi trình diễn và đem theo một cây đàn rất đặc biệt, được Bill Averlite tặng cho. Hình như đây là cây đàn cuối cùng của nghệ nhân nổi tiếng đất Texas trước khi ông từ trần. Mà anh không được quyền ôm. Sợ hư tay. Hãng bảo hiểm quy định như vậy để bảo vệ tài sản được họ bảo lãnh!
Một danh cầm như thế tất nhiên là phải có lúc phục vụ cộng đồng. Trong một lần trình tấu cho cộng đồng người Việt tại Virginia, đến lúc du dương thì anh giật mình. Các cụ ngồi hàng đầu gật gù: "cậu này lên dây đàn hoài vậy mà sao chưa thấy ca!"
Như một trường hợp khác là Lê Ngọc Chân, bỏ việc dạy nhạc trong một Đại học danh tiếng Hoa Kỳ để trở về khôi phục âm nhạc Việt Nam, Trịnh Bách cũng đã buông đàn xuống giữa đời.
Chữ "xuống" nên được hiểu theo nghĩa đen.
Anh trở về Việt Nam tìm hiểu và khôi phục chèo cổ rồi nhiều bộ môn âm nhạc khác, và vất vả không ít với các ông cán bộ. Anh đi xuống những xã ấp xa xôi hẻo lánh để tìm ra nghệ sĩ cổ truyền đích thực, và còn kiếm tiền giúp họ sinh sống để dạy lại và giữ lại những ngón nghề nghệ thuật sẽ bị mai một sau này.
Có lần, anh vận động để một đoàn chèo được qua Mỹ trình diễn và buồn không ít khi những nghệ sĩ thật đã bị gạt lại, để nhân tình của các quan lớn đem chuông đi đấm nước người, và nhún nhẩy trên sân khấu chèo với bước chân ballet học của Cuba, trong trang phục loè loẹt.
Nếu không là tư vấn của các định chế nổi tiếng tại Hoa Kỳ và được nhiều người Mỹ quyền thế biết tên thì có khi Trịnh Bách đã bị trục xuất, hoặc lãnh những cái mũ không thể ngờ trên đầu!
Ngày nay, bao người ca ngợi anh đã phục chế nhiều y phục cổ truyền hay bộ môn nghệ thuật cung đình tại Huế. Ít ai ngờ là trước khi những tác phẩm ấy được chú ý, được Toà Đại sứ Hoa Kỳ triển lãm, hay được Tổng thống Bill Clinton ghé thăm, Trịnh Bách đã bị phiền nhiễu không ít. Nhiều vị có chức có quyền đã chụp lấy những "phát hiện" của anh về các món ngon trong cung đình ngày xưa đem ra kinh doanh và muốn xóa luôn xuất xứ là nghệ sĩ Trịnh Bách....
Mấy chuyện ấy, người viết xin nhường cho ba dấu chấm than để khỏi phải viết thêm!!!
Từ đã lâu, ở bên Mỹ, Trịnh Bách đã chú ý tìm hiểu về trang phục cổ truyền của Việt Nam.
Anh xin gặp bà dì (chị ruột của thân mẫu Quỳnh Giao) để mượn xem và xem kỹ từng chút nhiều tấm áo rất quý còn lại trong nhà. Dì Ngọc Lan - bà Đại sứ Vĩnh Thọ - còn giữ lại những báu vật của hai bên nội và ngoại.
Bên họ nội là tấm áo của "bà Tôn nhân" như trong nhà vẫn gọi, là thân mẫu của ông Vĩnh Thọ. Bên họ mẹ là chiếc áo tràng của Công chúa Mỹ Lương, con gái vua Dục Đức và chị vua Thành Thái. Công chúa Mỹ Lương này là bà ngoại của danh ca Minh Trang, thân mẫu người viết, và bà Vĩnh Thọ.
Trong đại gia đình, các cô con gái lên xe hoa đều được mặc áo Công chúa và chỉ một lần đó thôi.
Có tìm hiểu kỹ thì mới biết màu hồ thủy của áo tràng này hay màu tím của chiếc áo kia là những biểu tượng hay quy ước về phẩm phục của triều đình. Đây là những bảo vật sẽ phải được tặng lại cho Viện Bảo Tàng.
Trịnh Bách cũng là người tận tụy giúp đỡ việc cải táng thân phụ của Quỳnh Giao là học giả Ưng Quả. Anh đã liên lạc với nhiều người trong họ, bên dòng Tuy Lý tại Huế, để đưa hài cốt người quá cố từ phủ Tuy Lý tới một nơi yên lành hơn, là sân trong của chùa Thiên Hòa.
Bài này được viết như một lời tri ân và cảm phục vì từ 15 năm nay, Trịnh Bách cố đưa nghệ thuật cổ truyền của Việt Nam tới một nơi yên lành để có thể tồn tại. Anh làm được việc ấy vì nhiều người ngoại quốc đã biết và chú ý, nhờ đó mà thiện chí và tài năng của anh không bị cản trở.
Hành trình từ Dương Thiệu Tước, Papas hay Segovia có thể đã dứt vì anh chọn một con đường chông gai hơn, mà đáng quý chừng nào. Bây giờ, Trịnh Bách đã tiệp màu với xã hội Việt Nam, lượn xe hai bánh đi tới những ngõ ngách khốn khổ nhất để tìm ra những nghệ nhân chân truyền và tạo điều kiện cho họ dựng lại những gì đẹp nhất đã có một thời bị coi là phong kiến, đáng chôn vùi.
Tâm hồn ấy của Trịnh Bách khiến chúng ta phải ngậm ngùi và bái phục.
__
Quỳnh Giao viết bài này về Trịnh Bách ngày hai Tháng Giêng 2006.
Hình bên: Trịnh Bách đưa thầy là danh cầm Segovia lên sân khấu Kennedy Center, năm 1985
Comments
Post a Comment